Турфан
Горад
| ||||||||||||||||||||
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Turpan-calles-d01.jpg/250px-Turpan-calles-d01.jpg)
Турфан, таксама Турпан (кіт.: 吐魯番 Tǔlǔfān, уйг.: تۇرپان Турпан) — горад ва ўсходняй частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна Кітая. Плошча 69.324 км², насельніцтва каля 570.000 чалавек (2004). У старажытныя часы і ў эпоху Сярэднявечча праз Турфан пралягала паўночная ветка Вялікага Шаўковага шляху. Пачынаючы з дынастыі Заходняя Хань (206 да н.э. — 8 г. н.э.), Турфан становіцца значным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам Заходняга Кітая.[1] Сучасныя Турфан і Кашгар — адзіныя з вялікіх гарадоў Сіндзяна, у якіх яшчэ захаваліся адметныя рысы традыцыйнай уйгурскай культуры.
Як сведчаць кітайскія летапісныя крыніцы, першымі вядомымі жыхарамі Турфанскай упадзіны былі сагдыйцы — старажытны ўсходне-іранскі этнас. Сагдыйцы добра ведалі тэхніку кярызнага абваднення, а таму паспяхова валодалі майстэрствам ажыўлення пустынь. Кітайцы ж праніклі ў Турфан толькі ў II ст. да н.э., сустрэўшы там нешматлікі самастойны этнас, які атрымаў назву чэшы.[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Turpan-jiaohe-ruinas-d23.jpg/250px-Turpan-jiaohe-ruinas-d23.jpg)
Горад славіцца сваім сусветнавядомым салодкім белым турфанскім вінаградам без кастачак, а таксама сакавітымі хамійскімі дынямі.
Паверхня і клімат
[правіць | правіць зыходнік]Турфан ляжыць на адлегласці 150 км ад Урумчы, сталіцы Сіньцзяна. Турфанская ўпадзіна з'яўляецца самым гарачым рэгіёнам Кітая, а Турфан самым знойным месцам краіны, за што гэтыя мясціны таксама называюць вогненны край альбо вогненная зямля. Турфанская катлавіна таксама з'яўляецца самым нізкім месцам Кітая па вышыні над узроўнем мора і самым нізкім месцам Зямлі пасля Мёртвага мора. Вышыня самага нізкага месца катлавіны, берагавой лініі вакол возера Айдзін-куль, складае 154,50 м ніжэй узроўня мора.
Дастаткова распаўсюджаным у Турфанскай даліне феноменам з'яўляюцца моцныя ветры — арканы — хуткасцю вышэй за 32,6 м/с (12 балаў). Моцныя паветраныя патокі, якія ўзнікаюць у выніку значнага перападу ціску паветра паміж далінай і знешнімі зонамі павялічанага ціску, накіроўваюцца з паўночнага захаду праз Цянь-Шань у Турфанскую катлавіну. Таму штогод на працягу 30-40 дзён над Турфанам праносяцца ветры сілай у 8 і больш балаў. 19 мая 1977 года над Турфанскай далінай прайшоў аркан, моц якога дасягала 50 м/с. У 1949 пачалі прымацца першыя меры па ахове аазіса ад моцных вятроў, і былі закладзены лесаполасы з 30 мільёнамі дрэваў.[3]
Дэмаграфія
[правіць | правіць зыходнік]Народ/этнас | Колькасць | Суадносіны |
---|---|---|
Уйгуры | 385.546 | 70,01 % |
Хань | 128.313 | 23,3 % |
Хуэй | 35.140 | 6,38 % |
Казахі | 321 | 0,06 % |
Тудзя | 274 | 0,05 % |
Маньджуры | 254 | 0,04 % |
Манголы | 158 | 0,03 % |
Ту | 154 | 0,03 % |
Тыбетцы | 105 | 0,02 % |
Мяо | 98 | 0,02 % |
Джуан | 88 | 0,02 % |
Дунгане | 79 | 0,01 % |
Іншыя | 201 | 0,04 % |
Адпаведна апошняму перапісу насельніцтва у 2000 годзе насельніцтва Турфана складала 251,652 чалавек, з якіх 70,38 % — уйгуры. Шчыльнасць насельніцтва — 7,94 чалавек/км².
Адміністрацыйны падзел
[правіць | правіць зыходнік]Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Transasia_trade_routes_1stC_CE_gr2.png/300px-Transasia_trade_routes_1stC_CE_gr2.png)
Доўгі час Турфан быў цэнтрам пладароднага аазіса, вада ў які падавалася з дапамогай кярызаў — гідратэхнічнай сістэмы падземных каналаў, а таксама важным гандлёвым цэнтрам. У 840 годзе пасля заняпаду Трэцяга уйгурскага каганата уйгуры заснавалі дзяржаву з цэнтрам у Турфане на тэрыторыі Усходняга Туркестана.[4] У 1420 годзе Турфан падчынілі сабе манголы, пасля чаго горад пачаў інтэнсіўна ісламізавацца.
Мусульманскае паўстанне ў Сіньцзяне. У красавіку 1931 г. насельніцтва Турфана падтрымала стыхійныя выступленні пад кіраўніцтвам байскіх вярхоў і купецтва, мэтай паўстання было ўтварэнне незалежнай ісламскай рэспублікі. У 1932 горад быў захоплены атрадамі Шэн Шыцая пры падтрымцы казакоў.[5]
Гістарычныя помнікі
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Turpan-minarete-emir-d01.jpg/210px-Turpan-minarete-emir-d01.jpg)
Гарадзішча Дзяохэ (кіт.: 交河故城 Jiāohé gùchéng, уйг.: يارغول قەدىمقى شەھىرى Ярғол қәдимқи шәһири). Знаходзіцца ў 10 км ад Турфана. Заснавальнікамі старажытнага горада былі чэшы, першыя жыхары Турфанскай даліны. Знаходзіцца на ў месцы раздваення ракі. Знішчана манголамі ў 13 стагоддзі.
Гарадзішча Гаочан (кіт.: 高昌故城 Gāochāng gùchéng, уйг.: قاراھوجا قەدىمقى شەھىرى Қараһоҗа қәдимқи шәһири). На месцы сённяшняга гарадзішча Гаочан стаяў старажытны горад. Гарадзішча знаходзіцца ў 30 км на паўднёвым захадзе ад сучаснага Турфана. Гаочан быў заснаваны ў 1 стагоддзі да н.э. Знічшаны пажарам у час вайны ў 14 стагоддзі.
Мінарэт Іміна. Помнік мусульманскага дойлідства. Будаўніцтва мінарэта было завершана ў 1778 годзе ў часы княжання Сулеймана, сына Іміна. Мінарэт Іміна аб'яўлены ахоўваемым помнікам дзяржаўнага значэння.
Базыклікскія пячоры (кіт.: 柏孜克里克千佛洞 Bǎizīkèlǐkè qīan fó dòng). Базыклікскія пячоры тысячы Буддаў знаходзяцца на адлегласці 45 км ад Турфана. Узніклі яны ў 5-9 стагоддзях н.э. паміж гарадамі Турфан і Шаньшань (Лоўлань) на паўночным усходзе пустыні Такла-Макан.
Краявіды
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Turpan-flaming-mountains-d02.jpg/210px-Turpan-flaming-mountains-d02.jpg)
Вогненая гара (кіт.: 火焰山 Huǒyànshān). Знаходзіцца ў 10 км ад горада. Даўжыня з захаду на ўсход каля 98 км, шырыня каля 10 м. Шырокую вядомасць і папулярнасць сярод турыстаў Вогненная гара набыла між іншым дзякуючы класічнаму раману кітайскай літаратуры «Падарожжа на Захад»
Айдзін-куль (кіт.: 艾丁湖 Àidīnghú, уйг.: ئايدىڭكۆل Айдиңкөл). Возера Айдзін-куль з'яўляецца самым нізкім месцам Кітая. Дабрацца да гэтых мясцін летам амаль што немагчыма: возера з усіх бакоў абступаюць багністыя балоты, тэмпература паверхні якіх падымаецца да 70 градусаў Цэльсія.[6] Альтытуда возера Айдзін-куль — каля 155 м ніжэй узроўня мора.
Вінаградная даліна (кіт.: 葡萄沟 Pútáogōu).
Эканоміка
[правіць | правіць зыходнік]Вінаградарства: 75 % сукупнай вытворчасці разынак Кітая. Пераважная большасць насельніцтва Турфанскай даліны — мусульмане, таму амаль што ўвесь турфанскі вінаград перапрацоўваецца на разынкі, нязначная доля перапрацоўваецца на віно.
Карысныя выкапні
Вугаль: Турфан-Хамійскае вугальнае радовішча ўваходзіць у склад 10 буйнейшых у свеце вугальных басейнаў, запасы вугля басейна дасягаюць 500 мільярдаў тон.
Нафта: Перапрацоўка сыравіны з Турфан-Хамійскага нафтавага радовішча.
Транспарт
[правіць | правіць зыходнік]Чыгунка: Турфан называюць перадапошнім чыгуначным вакзалам Кітая. Бліжэйшы аэрапорт знаходзіцца ў Урумчы.
Рэлігія
[правіць | правіць зыходнік]У 1 ст. да н.э. у Турфан пачаў пранікаць будызм, рэлігія паступова набывала папулярнасць сярод насельніцтва, а ў 4 стагоддзі будызм атрымаў статус дзяржаўнай рэлігіі у княстве.
Турфанскія фрагменты
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg/200px-Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg)
Паміж 1902 і 1914 гадамі па ініцыятыве дырэктара індыйскага аддзела музея этнаграфіі ў Берліне Альберта Грунведэля былі здзейснены чатыры нямецкія экспедыцыі ў Турфан. У арганізацыі экспедыцый таксама актыўна ўдзельнічай нямецкі турколаг Альберт фон Ле Кок. У выніку турфанскіх экспедыцый вучонымі было прывезена ў Берлін звыш тысячы фрагментаў прадметаў жывапісу і іншых мастацкіх аб'ектаў, а таксама звыш 40.000 тэкставых фрагментаў, якія сёння захоўваюцца ў Берлінскім музеі індыйскай культуры.
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Открытие Праздника винограда в Синьцзяне, Газета «Жэньминь Жибао»
- ↑ Гумилев Л. Н. История народа Хунну. VII. Взлет дракона
- ↑ Der zweittiefste Ort der Welt: Die Oase Turfan, 150 m unter dem Meeresspiegel
- ↑ http://www.pereplet.ru/cgi/gbook.cgi?guestbook=hist&command=view442
- ↑ Е. Н. Наземцева. Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне в первой половине 30-х гг. ХХ в. Архівавана 4 сакавіка 2016.
- ↑ В Синьцзяне проводится повторная топографическая съемка самой низкой точки в Китае. Архівавана 4 сакавіка 2016.
Відэаматэрыялы
[правіць | правіць зыходнік]- YouTube: Турфан, вогненая гара
(даўжыня 00:17)
- YouTube: Вінаграднікі ў Турфане, панарама з даху будынка
(даўжыня 00:31)
- YouTube: Турфан: гарадзішча Дзяохэ
(даўжыня 00:26)
- YouTube: Турфан: гарадзішча Гаочан
(даўжыня 01:07)
- YouTube: Турфан: Мінарэт Іміна
(даўжыня 02:47)
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Турпан Архівавана 4 сакавіка 2016. (на рускай мове)
- Турфан, Tianshannet, Окно в Синьцзян (на рускай мове)
- Турфан і наваколле, фотаздымкі Архівавана 26 студзеня 2007.
- Удивительный Турфан, Газета «Жэньминь Жибао» Архівавана 22 лістапада 2007. (на рускай мове)
- 富庶丰饶之地 — 吐鲁番绿洲 Архівавана 9 верасня 2006. (на кітайскай мове)