Haiti
Haiti, täuz' oficialine nimituz — Haitin Tazovaldkund (hait.: Repiblik Ayiti, franc.: République d'Haïti), om valdkund Kariban meres, otab Haiti-saren päivlaskmpol't (saren läz koumandest). Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Port-o-Prens.
Flag![]() |
Valdkundznam![]() |
Pälidn | Port-o-Prens |
Eläjiden lugu (2018) | 10,788,440[1] ristitud |
Pind | 27,750 km² |
![]() | |
Kel' | haitin, francijan |
Valdkundan pämez' | Klod Žozef (velgusentäutai) |
Päministr | sija om vakantine |
Religii | hristanuskond, paganuz |
Valüt | Haitin gurd (HTG) (G) |
Internet-domen | .ht |
Telefonkod | +509 |
Aigvö | tal'vel UTC−5, kezal UTC−4 |
Etimologii
vajehtaValdkundan nimi kändase taino-indejalaižiden kelespäi kuti «mägikaz ma».
Istorii
vajehtaVn 1804 1. päiväl vilukud Haiti tedištoiti ezmäižen kerdan ičeze ripmatomudes Francijaspäi. Francii tundišti ripmatomut vn 1825 sulakun 17. päiväl.
Vn 1934 1. päiväl elokud Haiti tedištoiti ičeze ripmatomudes AÜV:oišpäi.
Vn 2004 29. päiväl uhokud sodakukerduz tegihe valdkundas, küksihe prezidentad, sen jäl'ghe AÜV:oiden sodaväged otiba mad.
Vl 2010 luja manrehkaiduz mäni valdkundadme.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1801. Jäl'gmaine 28nz' lugul Konstitucii[2] om hüvästadud parlamental vl 1987, sen versii om väges vs 2012 kezakun 20. päiväspäi.
Geografijan andmused
vajehtaHaiti om mavaldkundröunoiš Dominikanižen Tazovaldkundanke päivnouzmas, röunan piduz — 376 km. Mererandan pird om 1771 km.
Rel'jef om mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om La Sel'-mägenoc, 2680 m kortte valdmeren pindan päl.
Klimat om tropine passatine. Paneb sadegid 2500 mm vodes pautkiden tulleipolil, 500..800 mm pautkiden tulleinalaižil polil. Om kaks' vihmsezonad (sulaku-kezaku, sügüz'ku-kül'mku). Voden keskmäine lämuz om +25 C° penidenke köläidusidenke. Murenijad tropižed ciklonad oma paksud (kezakus-sügüz'kus tobjimalaz).
Londuseližed varad oma boksitad, vas'k, mouckivi, kuld, mramor, gidroenergii, väghine mahuz.
Politine sistem
vajehtaOhjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (hait.: Prezidan peyi Repiblik Ayiti, franc.: Président de la République d'Haïti). Prezident paneb parlamentan ezipartijan liderad radsijha päministraks, sid' parlament ratificiruib päministrad radnikusele. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas vaiše viden voden mändes prezidentištintata.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (hait.: Asanble Nasyonal, franc.: Assemblée Nationale). Üläkodi om Senat (Sénat) 27 ühtnijanke, kaikuččel kahtel vodel valitas udes sen koumandest. Alakodi om Ezitajiden Kodi (hait.: Chanm Depite, franc.: Chambre des Députés) 119 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb sen ühtnijoid nelläks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vl 2015 (9. eloku, 25. reduku) i vl 2016 (20. kül'mku), vn 2019 redukun valičendad oma pidestunuded 26. sügüz'ku 2021-dathasai. Prezidentan pidestunuded (protestad i luja londuseline torok) valičendad oliba ühtes turas vn 2016 kül'mkul. Žovenel' Mojiz radoi prezidentan vs 2017 uhokun 7. päiväspäi, sai 55,7%, nece oli hänen ühtenz' strok, rikoihe händast ičeze rezidencijas vn 2021 7. päiväl heinkud. Klod Žozef tegi päministran velgusidme vs 2021 sulakun 14. päiväspäi, tegeb prezidentan velgusiden mödhe Mojizan rikondan jäl'ghe. Valitud prezidental päministr om Ariel' Anri vn 2021 heinkun 5. päiväl.
Administrativiž-territorialine jagand
vajehtaKacu kirjutuz: Haitin administrativiž-territorialine jagand.
Valdkund jagase 10 agjaks (departamentaks). Agjad alajagasoiš 42 ümbrikoks (franc.: arrondissement), ümbrikod — 140 kommunaks.
Eläjad
vajehtaHaitiš elädas haitilaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 9 996 731 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: afrikalaižed — 95%, segoitadud augotižlibundanke i evropalaižed — 5%.
Uskondan mödhe (2003): riman katolikad — 54,7%, protestantad — 28,5%, vudu — 2,1%, toižed uskojad — 4,5%, religijatomad — 10,2%. Eläjid äjüz' praktikuib vudu-religijan veroid toižen uskondan ližaks.
Valdkundan toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2011, surembaspäi penembha): Karrefur, Del'm, Petjonvil' (nene koume lidnad mülüdas pälidnan agjaha), Gonaiv, Kap Aitjen. Lidnalaižiden pala om 57,1% (2020).
Ižanduz
vajehtaVl 2009 Haitin päeksport oli erazvuiččed sobad (läz 90%); toine eksport — fruktad, kakao, parfümerižed void, muil, kofe.
Homaičendad
vajehtaIrdkosketused
vajehta- Haitin Tazovaldkundan prezidentan lehtpoled communication.gouv.ht-saital. (fr.)
- Haitin Tazovaldkundan päministran oficialine sait (primature.gouv.ht). (fr.)
- Haitin parlamentan oficialine sait (leparlementhaitien.info). (fr.) (hait.)
Haiti Vikiaitas |
Pohjoižamerikan valdkundad | ||