Ἕνας φανταστικὸς διάλογος τοῦ Ἐ. Χ. Γονατᾶ μὲ τὴ Μάτση Χατζηλαζάρου

[…] « Ἡ πυτιρίδα τῶν δέντρων εἶναι τὰ πουλιά».

Ἐ. Χ. Γονατᾶς, Τὸ βάραθρο, τρίτη ἔκδοση, ἐκδόσεις Στιγμή, Αθήνα 2006, σελ. 21.

***

Τὰ λουλούδια τῶν δέντρων εἶναι τὰ πουλιὰ.

Μάτση Χατζηλαζάρου, στὸ: Φραγκίσκη Ἀμπατζοπούλου, ... δὲν ἄνθησαν ματαίως – Ἀνθολογία ὑπερρεαλισμοῦ, 7η ἔκδοση, ἐκδόσεις Νεφέλη, Ἀθήνα 2006, σελ. 254.

Χρίστος Λάσκαρης, Ποιήματα, εκδόσεις Τύρφη, Θεσσαλονίκη 2022, ΙSBN: 978-618-5540-12-8.

ΕΝ ΜΕΡΕΙ

Τὰ ὅσα ἐζήσαμε

δὲ γίνεται

νὰ τὰ ξαναζήσουμε καὶ πάλι.

Τὰ ζοῦμε, βέβαια, ἐν μέρει

μὲς στὰ ποιήματα∙

ἀλλὰ ἐν μέρει.

Ποτὲ ὅσο θὰ θέλαμε.

Χρίστος Λάσκαρης, Ποιήματα, εκδόσεις Τύρφη, Θεσσαλονίκη 2022, σελ. 231.

Αριστείδης Αντονάς, Το σημειωματάριο, εκδόσεις Αντίποδες, Αθήνα 2025, ISBN: 978-618-5926-08-3.

«Η πόλη είναι κοινοτική δομή, αλλά η πόλη εφευρέθηκε επίσης για να σώζει από ανθρώπους που δεν θέλει κανείς να συναντήσει» (σελ. 33)

Ο συγγραφέας φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά το χώρο (φυσικό, υπαρξιακό, λογοτεχνικό). Δεν πρόκειται εδώ για μια επιφανειακού τύπου περιπλάνηση. Ό ήρωας φυσικά είναι φλανέρ αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να εκπληρώσει ένα χρέος: το χρέος της μνήμης μαζί με την ανεξάλειπτη διαχείριση του πένθους. Γι’ αυτό το λόγο λέει σε ένα σημείο: «Κάθε πένθος πρέπει να πνιγεί στο πάθος. Κάθε πάθος να υποστηριχθεί. Να τονωθεί το φάντασμα που υπόσχεται μέλλον» (σελ. 10). Σημασία λοιπόν έχει το ταξίδι: «Για κάθε Ιθάκη αναγκαίο ταξίδι είναι το χαμένο ταξίδι. Χωρίς απώλεια, χωρίς περισπασμό, χωρίς μάταιες αλλαγές πορείας καμία Ιθάκη» (σελ. 61). Πρόκειται για μια καταβύθιση στην πεμπτουσία της ύπαρξης. Δεν είναι τόσο η περιπλάνηση που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη όσο το εύρημα του βιβλίου αυτό καθεαυτό. Πρόκειται για ένα ανάγνωσμα γοητευτικό που βγαίνει χωρίς ανάσα.

Απείρανθος, 4 Αυγούστου 2025 – Ηράκλειο Κρήτης, 5 Οκτωβρίου 2025

Γ. Μ. Βαρδαβάς

1. Δημήτρης Καράμπελας, Το πνεύμα και το τέρας, εκδόσεις Δώμα, Αθήνα 2025

2. Αριάδνη Αντωνάκη, Ο άνθρωπος με το χαμόγελο – Νίκος Τεμπονέρας, εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα 2025

3. Ειρήνη Καραγιαννίδου, Συρτός στα τρία, εκδόσεις Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2023

4. Νικόλας Σεβαστάκης, Αυτό το πνεύμα που παραδίδει το πνεύμα, εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα 2008

5. π. Ν. Λουδοβίκος, Ο τεχνοπίθηκος και η αλήθεια – Ερμηνευτική της θρησκείας στον καιρό της τεχνητής νοημοσύνης, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2024

6. Αριστείδης Αντονάς, Το σημειωματάριο, εκδόσεις Αντίποδες, Αθήνα 2025

7. Θανάσης Χατζόπουλος, Φιλί της ζωής, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2016

8. Αλέξης Πανσέληνος, Σεμινάρια δημιουργικής γραφής, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2017

9. Κ. Σιαχάμη, Άδης απαλώς, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2023

10. Κλαίρη Μητσοτάκη, Flora Mirabilis, εκδόσεις Το Ροδακιό, Αθήνα 1996

11. Μ. Χατζηπαναγιώτου, Τεφτέρια, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα 2025

12. Χρήστος Βακαλόπουλος, Οι Πτυχιούχοι, εκδόσεις Εστία, 4η έκδοση, Αθήνα 2024

13. J. Roth, Οι εκατό μέρες, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2020

14. Γιώργος Αριστηνός, Ο δολοφόνος, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2017

15. [Φ.Κ.Β.], σωρείτης, εκδόσεις Στιγμός, Αθήνα 2024 – [γ’ ανάγνωση]

16. Θανάσης Βαλτινός, Ημερολόγιο της Αλοννήσου, εκδόσεις Εστία, 3η έκδοση, Αθήνα 2022

Θανάσης Βαλτινός, Ημερολόγιο της Αλοννήσου, τρίτη έκδοση, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2022, ISBN: 978-960-05-1840-5.

(…) Υπάρχουν άνθρωποι που δεν αγαπήθηκαν ποτέ. Υπάρχουν άνθρωποι ικανοί μόνο να βγάζουν λεφτά και τίποτ’ άλλο. Είν’ ένα ταλέντο κι αυτό. Ένα άδειο μεν, αλλά οπωσδήποτε ένα ταλέντο. (…)

Θανάσης Βαλτινός, Ημερολόγιο της Αλοννήσου, τρίτη έκδοση, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2022, σελ. 33.

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 24 Αυγούστου 2025]

Η απώλεια του Χρήστου Γιανναρά είναι οπωσδήποτε ανεξάλειπτη, όπως, τω όντι, συμβαίνει με κάθε ανθρώπινη απώλεια. Αντί μνημοσύνου θα ήθελα να αναφερθώ σε δυο στιγμιότυπα από τη σύντομη γνωριμία μας το 2004 στο πλαίσιο του επιτυχημένου συνεδρίου «Εξουσία και διακονία στην Εκκλησία», που διοργάνωσε ο Παγκρήτιος Σύνδεσμος Θεολόγων στο Ηράκλειο Κρήτης. Τυχαίνει λοιπόν να καθόμαστε δίπλα δίπλα κατά την απογευματινή συνεδρία της δεύτερης μέρας του συνεδρίου. Στη διαδικασία των ερωτήσεων ένας εκ των συνέδρων μακρηγορεί – όπως συχνά συμβαίνει στα συνέδρια με την ανοχή του Προεδρείου – ασύστολα, αδολεσχεί σχεδόν σαδιστικά. Γυρίζει αίφνης ο Γιανναράς προς το μέρος μου και με μια απόγνωση στο βλέμμα μου λέει: «Την ερώτηση επιτέλους! Την ερώτηση! Αμάν πια με τις τοποθετήσεις! Που είναι η ερώτηση;».

Στο τέλος των εργασιών του συνεδρίου είχε προγραμματιστεί μια επίσκεψη των συνέδρων στην Ιερά Μονή Αγκαράθου. Σε κάποια φάση της επισκέψεως βγαίνω έξω από το αρχονταρίκι και βλέπω τον Γιανναρά να καπνίζει. Ήταν η εποχή που κι εγώ ακόμα κάπνιζα, ωστόσο δεν μπόρεσα να αποκρύψω την έκπληξη μου. Ο Γιανναράς φυσικά το κατάλαβε γυρίζει προς εμένα και έχοντας ένα βαθύ, σπινθηροβόλο και διαπεραστικό βλέμμα μου λέει το αμίμητο: «Προς τι η έκπληξη σας, αγαπητέ μου; Δεν καπνίζω! Ασκώ τα πάθη μου!».

Απείρανθος, 24 Αυγούστου 2025

Γ.Μ.Βαρδαβάς

***

Αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΧΡΟΝΙΚΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ» , αρ. φυλ. 1132 / 29 Αυγούστου 2025, σελ. 28.

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Θνητά Όνειρα – Καθημερινά πρόσωπα του κειμένου

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Σημειώσεις εκατό ημερών, εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 84.

φωτογραφία: Λουκάς Βασιλικός / https://lukasvasilikos.com/

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 31/7/2025]

[…] Μια ηθοποιός εκπάγλου καλλονής.
Ένας κλόουν που λέγεται Μέτερνιχ.
Ένας κλόουν που λέγεται Ναπολέων.
Ένας βιομήχανος μεταμφιεσμένος σε αλήτη,
δολοφόνος από φιλανθρωπία,
πρωταθλητής της αμεροληψίας. […]

Αλέξανδρος Σχινάς, Αναφορά περιπτώσεων

– Δεν τα έχουμε εμείς αυτά! Θα τα βρεις στην Ολυμπία στα Δερμιτζίδικα.

– Σας ευχαριστώ πολύ, είπα στον υπάλληλο και προχώρησα προς το μέρος που μου υπέδειξε για να βγάλω τα αντικλείδια που χρειαζόμουν. Καθώς προχωρούσα μου ήρθε φευγαλέα στη σκέψη μια διαφήμιση που έβλεπα μικρό παιδί στην τηλεόραση. Εν αντιθέσει με τους συνομηλίκους μου, δεν τα πήγαινα καθόλου καλά με τις διαφημίσεις. Τις θεωρούσα χάσιμο χρόνου και ανούσιες. Η διαφήμιση αφορούσε γνωστή ασφαλιστική εταιρεία και κατέληγε με τη ρεκλάμα «οι φίλοι μάς λένε ΠΠ». Ακόμα θυμάμαι την φιλοπαίγμονα αντίδραση μου που ίσως να υπέκρυπτε μια υπόκωφη ειρωνεία: «Και οι εχθροί;».

Ηράκλειο Κρήτης, 8 Ιουλίου 2025

Γ. Μ. Βαρδαβάς

Κυκλοφόρησε το τεύχος 28, Καλοκαίρι 2025 του περιοδικού Ὀροπέδιο με αφιέρωμα στον Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλο.

Κεντρική διάθεση:
Αχιλλέας Σίμος, Μαυροκορδάτου 9, Αθήνα

Το περιοδικό διατίθεται επίσης στα παρακάτω βιβλιοπωλεία των Αθηνών:

Εν Αθήναις, Εναλλακτικό, Επί Λέξει Βιβλιοπωλείο, Έναστρον, ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΟΛΙΤΕΙΑ, The Book Loft, Πατάκης, Μονόκλ, Κομπραί, Librofilo, Βιβλιοπωλείο Λεμόνι.

φωτογραφία: Λουκάς Βασιλικός / https://lukasvasilikos.com/

H εξατομίκευση που ζούμε σήμερα έχει βαθιές ρίζες, που ξεκινούν και από το τρεχούμενο νερό μέσα στο σπίτι. Όταν πήγαινες στη δημόσια κρήνη για νερό, αυτός ο τόπος γινόταν αναγκαστικά ένας δημόσιος χώρος, όπου συναντιόμασταν όλοι. Ακόμα και τα άγρια ζώα στη Σαβάνα μοιράζονται δημόσιους τόπους για να πιούν νερό — εκεί όπου συνυπάρχουν, με όλους τους κινδύνους που αυτό κρύβει. Όμως όταν το νερό έρχεται απευθείας μέσα στο σπίτι, δημιουργείται η αίσθηση της ιδιωτικότητας. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το τηλέφωνο. Θυμάμαι παλιά, πριν ακόμα έχουμε κινητά, το τηλέφωνο ήταν πάντα στο περίπτερο ή στο ψιλικατζίδικο — άλλος ένας δημόσιος χώρος, μια φωλιά όπου μαζευόντουσαν όλοι. Σήμερα όμως το κινητό τηλέφωνο μας απομονώνει…Μας δίνει την ψευδαίσθηση ότι έχουμε τον κόσμο ολόκληρο στην τσέπη μας, ότι είμαστε αυτάρκεις. Κρατάμε μέσα στο smartphone μας όχι μόνο τους φίλους μας, αλλά και τις σκέψεις μας, σχεδόν την ψυχή μας, εκτεθειμένη και “επίπεδη” στην οθόνη. Αυτό μας κάνει τελικά πιο επιφανειακούς, πιο συμβατούς, πιο ίδιους. Γινόμαστε μια μαζική παρέα «εξατομικευμένων» ανθρώπων που μοιάζουν παράξενα όμοιοι. Δεν είναι λοιπόν σωστό να σκεφτόμαστε ότι αυτή η σύγχρονη εξατομίκευση είναι αντίθετη με την ομοιομορφία που φέρνει ο ολοκληρωτισμός. Αντίθετα, σήμερα η εξατομίκευση είναι η βάση ενός καινούργιου είδους ολοκληρωτισμού, όπου το παρελθόν σβήνεται και το μέλλον γεμίζει φόβο. Η «διαφορά» που μας αφήνουν να πιστεύουμε πως υπάρχει, είναι μόνο μια ψευδαίσθηση διαφοράς στην κατανάλωση. Μπορεί να διαφέρεις στα ρούχα ή τις απόψεις, αρκεί να καταναλώνεις. Αν δεν μπορείς — αν είσαι πρόσφυγας, άνεργος, μετανάστης ή κοινωνικά αποκλεισμένος — τότε χάνεις, λίγο ή πολύ, την ανθρώπινη ιδιότητα. Το πιο σημαντικό σήμερα είναι να θυμόμαστε ότι πίσω από τις επιφανειακές μας διαφορές — ύψος, βάρος, χρώμα, φύλο, εθνικότητα — είμαστε όλοι μαζί ευάλωτοι, αδύναμοι και θνητοί. Αυτό είναι που τελικά μας ενώνει. Παρατηρώ επίσης μια σημαντική αλλαγή ανάμεσα στον παλιότερο και το σημερινό καπιταλισμό. Ο πρώτος δημιουργούσε ανάγκες στον υλικό κόσμο, ενώ ο σημερινός καλλιεργεί επιθυμίες πιο άυλες, επικοινωνιακές — μια συνεχή επιδίωξη για περισσότερη σύνδεση και επικοινωνία, που όμως συχνά μας απομονώνει περισσότερο. Έτσι η εποχή μας είναι μια εποχή όπου η τεχνολογία και η οικονομία παράγουν μια εξατομίκευση που δεν οδηγεί σε ελευθερία ή αυθεντικότητα, αλλά πολλές φορές σε μια μονότονη ομοιομορφία μέσα στην απομόνωση.

Πέτρος Π. Θεοδωρίδης

φωτογραφία: Λουκάς Βασιλικός / https://lukasvasilikos.com/gallery/uncanny

Ζούμε σε έναν κόσμο έκκεντρο όπου όλοι αισθανόμαστε λίγο ή πολύ να κινούμαστε στα όρια. Τα βήματα που κάνουμε είναι διστακτικά και φοβισμένα καθώς προσπαθούμε να κατανοήσουμε έναν αόρατο ρευστό φόβο. Η γραφή, σε αυτή τη διαδικασία, δεν είναι απλά εργαλείο για να περιγράψουμε τον κόσμο· είναι και ένας τρόπος να τον «ράψουμε» ξανά, να κολλήσουμε τα κομμάτια της ταυτότητάς μας. Σε έναν κόσμο που έχει θρυμματιστεί τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια ψάχνουμε συνεχώς αυτή την αίσθηση ολότητας. Η εποχή μας ξεκίνησε για την γενιά μου, τον περασμένο αιώνα, μέσα από παρατεταμένη σιωπή και έλλειψη πληροφοριών. Υπήρχε το μυστήριο, έπρεπε να αναζητήσουμε με κόπο την αλήθεια μας και κάθε ψήγμα γνώσης ήταν πολύτιμο – μέρος της προσωπικής και συλλογικής μας ταυτότητας. Σήμερα βουλιάζουμε σε έναν ωκεανό υπερπληροφόρησης όπου οι γνώσεις μας γλιστρούν μέσα από τα χέρια μας σαν νερό. Ο κόσμος καταποντίζεται στη λάσπη της υπερβολικής επικοινωνίας, που κρύβει και διαστρεβλώνει την αλήθεια. Σκεφτείτε το smartphone, αυτό το «μεταβατικό αντικείμενο», κατά Winnicott, του σήμερα. Ακριβώς όπως το κουρελάκι ή το αρκουδάκι που κρατάει ένα παιδί για να αισθανθεί ασφάλεια, το κινητό μας δίνει την ψευδαίσθηση ότι ελέγχουμε έναν απειλητικό και ανεξέλεγκτο κόσμο. Ένας κόσμος που όλο και περισσότερο γίνεται εικονικός. Η καθημερινότητά μας βουλιάζει στον παροντισμό που μας πνίγει. Ζούμε σε έναν χρόνο συμπυκνωμένο, όπου το παρελθόν σβήνει γρήγορα και το μέλλον μοιάζει ανυπόστατο, χαμένο σε μια συνεχή ανακύκλωση της αμνησίας.Όλα γίνονται στιγμιαία, πρόχειρα, αναλώσιμα, μέσα σε μια κοινωνία «μιας χρήσης», όπου οι εικόνες μετατρέπονται σε εμπορεύματα και κάθε στιγμή ευθυγραμμίζεται με την κυκλοφορία του κεφαλαίου. Ταυτόχρονα, τα όρια του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου διαλύονται. Στη νέα ρευστή πραγματικότητα, η προσωπική ζωή γίνεται θέαμα, εκτίθεται ως προϊόν προς πώληση οδηγώντας σε έναν κόσμο όπου το μύχιο γίνεται δημόσιο σε μια εμπορευματοποιημένη έκθεση του εαυτού. Η έννοια της κοινότητας εξασθενει και εξαφανίζεται ενώ η αυτοπραγμάτωση ως επιτακτική ανάγκη κυριαρχεί. Ζούμε σε μια εποχή που η ταυτότητα είναι εμπορικό προϊόν, όπου το σώμα γίνεται εργαλείο για να αποδείξουμε την πρωτοτυπία και την επιτυχία μας.

Το «να είσαι ο εαυτός σου» έχει μετατραπεί σε εντολή· δεν αρκεί απλά να υπάρχεις, πρέπει να ξεχωρίζεις, να γίνεσαι «επιχειρηματίας του εαυτού σου», απολαμβάνοντας συνεχώς, κυρίως μέσω κατανάλωσης. Ακόμη και το τατουάζ δεν είναι απλά διακόσμηση, αλλά σύμβολο μιας εποχής, που εγκλωβίζει την επιθυμία στο σώμα προσπαθώντας να δώσει σταθερότητα και νόημα σε έναν κόσμο που συνεχώς αλλάζει και φθείρεται.

Αυτή η οριακότητα και αβεβαιότητα γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή μπροστά στα τραύματα του πολέμου, όπως στον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο ή στη γενοκτονία στη Γάζα. Η εμπειρία του αποκλεισμού, της ξενοποίησης, της απώλειας δεν περιγράφεται εύκολα, όπως και το ίδιο το τραύμα· δεν πρόκειται μόνο για ένα ρήγμα στο σώμα, αλλά για κάτι που διαπερνά την ψυχή, διαλύει τη συνέχεια της ύπαρξης. Ζούμε σε έναν κόσμο που κατακερματίζεται συνεχώς, όπου η αίσθηση του «μαζί» χάνεται και η μοναξιά, ο φόβος και η ανάγκη για ένταξη γίνονται κυρίαρχες μορφές ζωής. Κι όμως, μέσα σε όλο αυτό το χάος, η αναζήτηση ενός κοινού νοήματος, μιας συνοχής, παραμένει πιο απαραίτητη από ποτέ.

Πέτρος Π. Θεοδωρίδης

Δημήτρης Καράμπελας, Το πνεύμα και το τέρας, εκδόσεις  Δώμα, Αθήνα 2025, ISBN: 978-618-5598-46-4.

Το πνευματικό και οι ενσαρκώσεις του

Του Νικόλα Σεβαστάκη

Μπορούμε να φανταστούμε κάμποσες εκδοχές ιστορίας των ιδεών: μια ιστορία της ιδέας της ευτυχίας, του λαού, του σοσιαλισμού, μια ιστορία της ιδέας της προόδου και της παρακμής. Έχει υπάρξει άνθιση εδώ και δεκαετίες σε τέτοιες πανοραμικές λήψεις επικεντρωμένες σε μια ιδέα, σε μια εννοιολογική κατασκευή και βεβαίως στις μορφές πεποίθησης, λατρείας ή εχθρότητας που αναπτύχθηκαν πάνω στους βωμούς αυτών των επίγειων θεοτήτων.

Ο Δημήτρης Καράμπελας στο δοκίμιό του με τον τίτλο Το πνεύμα και το τέρας (εκδόσεις Δώμα, 2025) δεν επιχειρεί ακριβώς μια ιστορία της ιδέας του πνεύματος και της πνευματικότητας. Ξέρει πως κάτι τέτοιο θα χρειαζόταν μια βουτιά όχι μόνο στην ιστορία της Μεταφυσικής αλλά και κατά μήκος της θεολογίας- πράγμα μάλλον αδύνατο στα όρια ενός δοκιμίου ουτε διακοσίων σελίδων. Το “πνεύμα και το τέρας” δεν είναι επομένως μια πραγματεία περί πνεύματος και πνευματικότητας όσο μια Flânerie, ένας περιηγητικός περίπατος σε στιγμές όπου αρθρώθηκε μια σχέση έντασης: η σχέση μεταξύ “αλήθειας” και “ζωής”, μεταξύ του υπερβατικού και του εμμενούς, του “ουράνιου” και του “γήινου”. Πολύ γρήγορα καταλαβαίνουμε πως ο Καράμπελας δεν μπαίνει σε αυτή τη βάρκα ανυποψίαστος. Ξεκινά (όπως θα έκανε κάθε σύγχρονος συγγραφέας) από την κρίση του πνεύματος και περισσότερο με την επίγνωση ότι σήμερα οι συγκρούσεις οι οποίες πλούτισαν την μακραίωνη “ιστορία του πνευματικού” φαίνεται να οδηγούνται σε μια κατάσταση μαρασμού και αδιαφορίας. Η αλήθεια εμφανίζεται ως αυτοβεβαίωση λόγων κυριαρχίας και η έξοδος προς τη “ζωή” γίνεται παιχνίδι με ένα εξαντλητικό παρόν δίχως ορίζοντα προσδοκιών. Η αλήθεια κατακυρώνεται σε διάφορες αξιώσεις ισχύος δίχως αίσθηση ορίου ενώ η ζωή αναλώνεται σε εφήμερα δίχως βάθος και ουσιώδη ένταση (με υπερβολικό θόρυβο, παρόλα αυτά).

Ο Καράμπελας σπεύδει λοιπόν να αφηγηθεί φιλοσοφικά, λογοτεχνικά, κινηματογραφικά επεισόδια μιας σπαρασσόμενης πνευματικότητας. Αναφέρει περάσματα βιβλίων και υπενθυμίζει ήρωες ταινιών ή αποσπάσματα συλλογισμών. Ξαναπιάνει, με τον δικό του τρόπο, το πρόβλημα της δυτικής μεταφυσικής, την ιδέα του homo duplex και του αρχιδιχασμού μεταξύ αισθητού και νοητού, μεταξύ θνητότητας και αθανασίας, διαβάζοντας όμως λοξές και πολλαπλές επιφάνειες που ο ίδιος τις συρράπτει στο δοκιμιακό του υφαντό. Από τον Μπωντλαίρ στον Τζάρμους και στον Ντέιβιντ Λιντς, από τον Ρομαντισμό στον Ουελμπέκ, από τον Κάφκα στον Ταρκόφσκι (και σε πλείστους άλλους σταθμούς), το ζήτημα του πνευματικού συναντά συχνά τρεις και όχι δύο μόνο όρους: δεν είναι ποτέ μόνο το “πνευματικό” αντικριστά στο “υλικό” (το αιώνιο vs εφήμερο, το καθορισμένο και το τυχαίο κλπ). Η συν-παράθεση δεν είχε ποτέ δραματουργικό και ποιητικό ενδιαφέρον όσο αυτό που θα λέγαμε περιχώρηση, συναλληλία, μείξη. Μια διαμεσολάβηση των διαφορετικών πόλων δίχως όμως το σβήσιμό τους ή τη συγχώνευσή τους σε ένα αδιαφοροποίητο Όλο, σαν αυτό που φαντάστηκαν οι μυστικισμοί και κάποιοι χυδαίοι υλισμοί. Η πνευματικότητα, μας λέει ο Καράμπελας, υπήρξε γονιμοποιός συνάντηση του οικείου με το ανοίκειο, του κανόνα και της παράβασης, της δομής με μια δράση πρόθυμη να παρεκκλίνει από τη δομή, να στραφεί “εναντίον” του προβλέψιμου (στην ουσία, άλλωστε, και η ίδια η ιστορία της πολιτικής μας ελευθερίας είναι η περιπέτεια μιας παρέκκλισης από την οικονομία του αναγκαίου).

Αξιοποιώντας σύντομες παρεκβάσεις και συνομιλίες ο συγγραφέας επιδιώκει να μεταγγίσει στον αναγνώστη/στρια το ρίγος της συνάντησης των αντιθέτων. Έτσι, το πνευματικό είχε κάτι να πει για την ανθρώπινη χειραφέτηση, όχι όμως, αναγκαστικά, για την ανθρώπινη ευτυχία αφού στις περισσότερες περιπτώσεις, οι μοντέρνοι αντιλαμβάνονται την ευτυχία ως αδιαμεσολάβητη απόλαυση και την αμιγή ζωή ως κάτι δίχως έγνοιες / έννοιες.

Είναι πολλά τα σημεία της “εξόρμησης” αυτής όπου ο συγγραφέας ανοίγει τα χαρτιά του. Κυρίως για να συνηγορήσει, νομικός όντας, στους μεταβατικούς χώρους και στις μεσιτεύσεις. Μας προειδοποιεί ότι η πνευματικότητα δεν επιζεί ούτε με την ασφυκτική ηγεμονία της “αλήθειας” ούτε με την απατηλή αυτάρκεια της “ζωής”. Αναγνωρίζει όμως (πως αλλιώς;) και τις αποτυχίες των ενδιάμεσων βαθμίδων νοήματος, τις αποτυχίες της τέχνης, της ηθικής, του δικαίου και όλων των άλλων συμβολικών τρόπων με τους οποίους δώσαμε νόημα στα διλήμματά μας. Η κοινωνία της Τεχνικής, ο εμπορευματικός της φετιχισμός και προσθέτω εδώ, οι νέοι ψυχότροποι καπιταλισμοί υπάρχουν στο φόντο αυτής της γραφής, αν και ο Καράμπελας δεν προχωράει προς την περιοχή της κοινωνικοπολιτικής κριτικής. Το ενδιαφέρον του παραμένει κυρίως και πρωτίστως πνευματικό-αισθητικό όχι μια κοινωνική κριτική της αποπνευμάτωσης (θυμίζω εδώ ένα δοκίμιο δικό μου με τον τίτλο Το πνεύμα που παραδίδει το πνεύμα στις εκδόσεις Ίνδικτος, όπου έθεσα ορισμένα ζητήματα κοινωνικής και ανθρωπολογικής κριτικής γύρω από το θέμα της πνευματικότητας)

Τι συμβαίνει με την πνευματικότητα όταν οι δυο συνιδρυτικοί της όροι (αλήθεια, ζωή) αποχωρίζονται ως ξένες και αδιάφορες περιφέρειες η κάθε μία με τους κώδικες ή, για να το πω με σημερινούς όρους, με τα αλγοριθμικά της δεδομένα; Αυτό συντελείται προς το τελος του εικοστού αιώνα και ο Καράμπελας το προσεγγίζει μιλώντας για πνευματικότητες της απώλειας ή πνευματικότητες μεταλλάξεων και τερατικών παραμορφώσεων. Σε κάθε περίπτωση, ο συγγραφέας πιστεύει ότι το πνεύμα δεν μπορεί να επιστρέψει παρά μέσω της αποδοχής της αμφίβιας “φύσης του ανθρώπου”. Η αξίωση αποκλειστικότητας από τη σκοπιά των συστημάτων ορθολογικής κυριαρχίας είτε από την σκοπιά μιας αποπροσανατολισμένης ζωής σκορπισμένης στις εφήμερες προτιμήσεις της, οδηγεί σε ένα τέλος, σε μια πνευματική εξάντληση. Φυσικά το πένθος για τις θνήσκουσες πνευματικότητες δίνει μερικά από τα ομορφότερα κεφάλαια αυτού του δοκιμίου- όταν σχολιάζει τον Φον Τρίερ, τον Ουελμπέκ, τον Μίκαελ Χάνεκε. Ωστόσο, δεν μπορούμε να αναμετρηθούμε με το ζήτημα της πνευματικότητας αγκαλιάζοντας απλώς προσόψεις του μηδενισμού. Ο Καράμπελας, όπως τον διαβάζω εδώ, απορρίπτει την εκδοχή της συνθηκολόγησης με την απώλεια του νοήματος, με έναν μηδενισμό που υποτίθεται μας απαλλάσσει από τη βία και τη σκληρότητα των μεταφυσικών διλημμάτων της Ιστορίας. Δεν είναι όμως καθόλου βέβαιος πως “ακόμα και αν βρούμε τα κλειδιά” θα υπάρχει ένα Σπίτι για να το κατοικήσουμε. Ο συγγραφέας επανέρχεται στην αμφιβολία δίχως όμως – έχω την αίσθηση- να την μετατρέπει σε “φιλελεύθερο” σκεπτικισμό που είναι μια βολική και μάλλον ανώδυνη εκδοχή της αμφιβολίας. Η δική του αμφιβολία έχει στον πυρήνα της την αγωνία για το αν θα μπορέσουμε να υπάρξουμε πνευματικά σε έναν βιώσιμο κόσμο. Η αβεβαιότητα δεν γίνεται εδώ ιδεολογία του ρίσκου ούτε ατομικιστική πόζα αλλά ένας όντως επώδυνος αναστοχασμός.

Η μοναδική μου αντίρρηση για το δοκίμιο του Καράμπελα είναι μορφική (αν και εμπλέκει και ένα θέμα οργάνωσης περιεχομένου). Βρίσκω, για τα δικά μου γούστα, υπερβολικά πολλές τις πολιτισμικές αναφορές, τα ονόματα και τα κειμενικά παραδείγματα πάνω στα οποία στρώνει τη συλλογιστική του ο συγγραφέας. Ξέρω (βλέπω) πως υπάρχει ισχυρό ρεύμα πολιτισμικής ανάλυσης και δοκιμιογραφίας που αναπτύσσεται ως σχόλιο, ως λόγος που παρουσιάζει/ εκθέτει σκηνές, επεισόδια, ποικίλα παραθέματα σε ένα είδος ξενάγησης σε άλλους κόσμους. Αυτό το στοιχείο μπορεί να είναι μια γοητευτική μέθοδος μύησης του αναγνώστη/τριας. Μπορεί, επίσης, να δένει ένα κύριο αφηγηματικό μοτίβο με μια ποικιλία πληροφοριών. Ίσως όμως οι υπερβολικές πολιτισμικές αναφορές να πλακώνουν τη ροή με το ατελεύτητο πέρασμα από το ένα επεισόδιο στο επόμενο. Καμιά φορά, η επέκταση του πεδίου των γνώσεων και των πολιτισμικών μας αναφορών “στομώνει” τα κείμενα. Το έχω αισθανθεί και με δικά μου δοκιμιακά και λογοτεχνικά γραπτά.

Ο καλός συγγραφέας μπορεί όμως να κερδίζει στο τέλος με ενδιαφέρουσες ανατροπές και αξιοποιώντας τις παράπλευρες οδούς της πλοκής (και οι ιδέες έχουν βέβαια την δική τους πλοκή). Ο Δημήτρης Καράμπελας καταφέρνει εντέλει να μας μεταγγίσει τις περιπέτειες της πνευματικότητας με τρόπο που πείθει ότι έχει από κάτω του ένα πάθος για τις πιο λεπτές αποχρώσεις και όχι απλώς σχηματικά διαζευκτικά δίπολα. Αυτό μετράει και όχι οι μικρές υφολογικές και οργανωτικές ενστάσεις που στο κάτω-κάτω ξεκινούν από τη δική μου, πιο πολιτική, θέαση των ίδιων ζητημάτων. Είναι η έφεση στις αποχρώσεις που θέλει να μην δώσει την εντύπωση ενός ματς δυο ομάδων, αυτό που κάνει τον συγγραφέα να εξερευνά περισσότερες περιοχές και “γήπεδα”.

Το Πνεύμα και το Τέρας είναι ένα δοκίμιο που ανταποκρίνεται στην ουσία του όρου. Έχει εντός του μια πλευρά πειραματισμού, τόλμης και θεματικής φαντασίας. Και μπορεί να διαβαστεί σαν ένα κείμενο που μιλά για τις προϋποθέσεις της πνευματικής ελευθερίας μέσα σε συνθήκες που την έχουν κάνει μετέωρη και πιο επισφαλή από ποτέ.

[πηγή: Νικόλας Σεβαστάκης /28-6-2024]

Βασίλης Χατζηϊακώβου, Η δική μου Σόλωνος…και τρία σύννεφα στον ουρανό, εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα 2025, ISBN: 978-960-640-279-1.

Γιώργος Μανιάτης, Έξεργα, εκδόσεις Στιγμή, γ’ έκδοση, Αθήνα 2018, ISBN: 978-960-269-291-2.

(…) δρόμος τῆς γνώσης εἶναι ἡ ἀναδρομὴ καὶ τόπος τῆς ἔκφρασής της ὁ παρατατικὸς χρόνος. (…)

***

(…) Ὁ παρατατικὸς εἶναι ὁ εἰδικὸς χρόνος τοῦ λόγου: ὁ χρόνος τοῦ λόγου στὸν ὁποῖο ἐνδημεῖ ἡ ουσία.

Γιώργος Μανιάτης, Έξεργα, εκδόσεις Στιγμή, γ’ έκδοση, Αθήνα 2018, σελ. 59, 62.