Vurgu (dilbilim)
Vurgu; dil biliminde, bazı hecelere veya sözcüklere daha fazla önem yüklemektir. Sözlü anlatımlarda vurgulanan hece ya da sözcük diğerlerinden farklı tonlanır.
Türkçede Vurgu
[değiştir | kaynağı değiştir]Vurgunun konumu
[değiştir | kaynağı değiştir]Cins isimlerde vurgu
[değiştir | kaynağı değiştir]Çoğu cins isimde vurgu son hecede olur:
- Okul, Kapı, Ödev, Örümcek, Mücadele
Bazı yabancı kelimeler, bu kurala istisnadır:
- Abluka, Penaltı, Lokanta, Tarhana
Ancak çoğu yabancı kelime, istisna değildir:
- Kitap, İstasyon, Fotokopi, Kalem
Bazı zarflar, bağlaçlar ve soru kelimeleri de bu kurala istisnadır:
- Nerede? Nasıl? Niçin?
- Şimdi, Sonra, Ancak, Fakat
Yer isimlerinde vurgu
[değiştir | kaynağı değiştir]Yer isimleri, "Sezer vurgusu" diye adlandırılan özel bir vurgu düzenini takip ederler.[1] Bu kurala göre sondan üçüncü hecesi kapalı (Ünsüzle biten) ve sondan ikinci hecesi açık (Ünlüyle biten) olan yer isimleri, sondan üçüncü hecesinde vurgulanırlar:
- Marmaris, İskenderun, Sirkeci, Ankara
Diğer yer isimleri ise sondan ikinci hecelerinde vurgulanırlar:
- İstanbul, Adana, Antalya
Bu kural, yer isimlerini cins isimlerinden ayırmamıza olanak tanır:
- Ordu - ordu, Sirkeci - sirkeci, Mercimek - mercimek
Bu kurala da bazı istisnalar vardır:
- Bazı yabancı asıllı yer isimleri sondan üçüncü hecesi kapalı olup sondan ikinci hecesi açık olsa da sondan ikinci hecede vurgulanırlar:
- Afrika, İngiltere, Üsküdar
- -iye ile biten yer isimleri sondan üçüncü hecede vurgulanır:
- Süleymaniye, Ahmediye, Sultaniye
- -hane, -istan, -ler ve -mez ile biten yer isimleri ve birkaç istisnai yer daha; cins isimleri gibi son hecelerinde vurgulanırlar:
- Bulgaristan, Hindistan, Macaristan
- Kâğıthane, Gümüşhane
- Işıklar, Söylemez
- Anadolu
- Vurgusu son hecede olmayan cins isimlerinden türemiş yer isimleri de türediği isimler gibi vurgulanırlar:
- Sütlüce
- Birleşik isimlerden gelen yerlerde, bileşen kelimelerin ilki vurgulanır:
- Çanakkale, Eminönü, Sultanbeyli
- Az sayıda düzensiz yer ismi sondan üçüncü hecede vurgulanır:
- Rumeli, Kınalı, Kuleli
Kişi isimlerinde vurgu
[değiştir | kaynağı değiştir]Kişi isimleri de cins isimleri gibi son hecede vurgulanır:
- Hüseyin, Ahmet, Necati
Seslenirken cins isimleri ve özel isimlerde vurgu kayabilir:
- Ahmet! Öğretmenim!
Bazı soy adların vurgusu son hecede değildir:
- Erbakan, Erdoğan, İnönü, Atatürk
Eklerde vurgu
[değiştir | kaynağı değiştir]Çoğu ek vurgulu olduğundan son hecesi vurgulu bir kelimeye gelince vurguyu kendi üzerine çeker:
- Karar
- Kararlı
- Kararlılık
- Kararlılığı
- Kararlılığından
Son hecesi vurgulu olmayan kelimeye gelen ekler ise vurguyu çekmezler:
- Avrupa'da
- Lokantada
Çok heceli olan şu ekler, son hecesinde vurgulu olmadığından vurgunun sonraki eklere çekilmesini engeller:
- Bakıyorum
- Gidiversene
- Düşününce
- Bakarak
Bazı heceli ekler ise vurgusuzdur ve bu sebeple vurgunun daha ileriye aktarılmasını engeller:
- Bakmamalıyız
- Annemleyim
- Arapça
- Benimki
Bu kural aynı zamanda -me/ma olumsuzluk ekini -me/ma fiilimsi ekinden ayırmamıza imkân tanır:
- Gitmeyin
- Gitme zamanı
-me/ma eki, ilk hecesi vurgulanmayan kelimelerde bile vurguyu bir önceki heceye çeker:
- Avrupalılaşmadık
Ayrı yazılsa da ek gibi davranan de/da bağlacı ve mı/mi/mu/mü soru edatı da vurgusuzdur:
- Sen de mi?
- Sende mi?
Bu kural -de/da bulunma ekini de/da bağlacından ayırmamıza olanak tanır.
Ek fiiller isimlere geldiği zaman vurgusuz olurlar:
- Sendeydim
- Çocukmuşsunuz
- Okulluysanız
Ek fiiller fiillere geldiği zaman da vurguyu bir önceki heceye çekerler, ancak cümle içinde fiiller çoğu zaman vurgusunu yitirdiğinden bu kural o kadar ortaya çıkmaz:
- Gitmiştim
- Düşündüysen
İsime gelen şahıs ekleri de aynı zamanda vurgusuzdur, bu kural da iyelik eklerini ve çoğul ekini şahıs eklerinden ayırmamıza olanak tanır:
- O kalem benim!
- Vazoyu kıran benim.
Birleşik kelimeler ve tamlamalar
[değiştir | kaynağı değiştir]Birleşik isimlerde ve tamlamalarda ikinci öğe vurgusunu yitirir:
- Başbakan, Ayakkabı, Çoban salatası, Mavi kuş
Pekiştirmeli sıfatlar da ilk hecede vurgulanır
- Dümdüz, Sapsarı, Masmavi
Fiil içeren birleşik kelimelerde ise ikinci kelime vurgulanır:
- Hünkârbeğendi, Uyurgezer
-ma/me eki tamlamalarda ve birleşik fiillerde bile vurguyu bir önceki heceye çeker:
- Ali iskambil oynadı.
- Ali iskambil oynamadı.
![]() | Dilbilim ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |
- ^ Sezer (1981), s. ?.