Dzierzba czarnoczelna
Lanius minor[1] | |||
J. F. Gmelin, 1788 | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
dzierzba czarnoczelna | ||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
![]() letnie lęgowiska zimowiska |
Dzierzba czarnoczelna[3] (Lanius minor) – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego z rodziny dzierzb (Laniidae).
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Zamieszkuje wschodnią i południową Europę (do południowej Francji, ale bez Półwyspu Iberyjskiego), Turcję i środkową Azję po Kaukaz oraz rzekę Jenisej i południową Syberię. Na północ od Alp po znacznym spadku liczebności dzierzba czarnoczelna widywana jest teraz tylko we wschodniej części Europy. Wędrowna na dalekie dystanse, przeloty w kwietniu-maju i sierpniu-wrześniu. Zimuje w południowej Afryce.
W Polsce do niedawna skrajnie nieliczny ptak lęgowy, spotykany we wschodniej części kraju. Gniazdował regularnie jedynie na terenie gminy Michałowo w województwie podlaskim. W latach 90. XX wieku pojedyncze lęgi stwierdzano również pod Wizną, nad dolnym Bugiem poniżej Wyszkowa, w Kotlinie Sandomierskiej (szczególnie w dolinie Wisłoki), na zachodniej Lubelszczyźnie, pod Oświęcimiem i koło Piotrkowa Trybunalskiego. Ostatni potwierdzony lęg na terenie Polski miał miejsce w 2010 roku, choć niewykluczone, że pojedyncze pary mogły przystępować do lęgów w latach późniejszych na obszarach słabo spenetrowanych[4]. Dawniej był to ptak dość rozpowszechniony, w XIX wieku zamieszkiwał większość niżowej części ziem polskich, jednak od początku XX wieku następował regres populacji, postępując od północy i zachodu[4]. Jeszcze w latach 80. XX wieku populację szacowano na około 100 par[4], a w latach 2008–2012 na zaledwie 1–3 pary[5].
Podgatunki
[edytuj | edytuj kod]Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) uznaje gatunek za monotypowy, natomiast autorzy Handbook of the Birds of the World wyróżniają dwa podgatunki[6][7]:
- L. m. minor – północno-wschodnia Hiszpania, południowa Francja, Włochy, wschodnia Austria, Słowacja, Węgry, Bałkany (na południu po północną Grecję, na wschodzie po Morze Czarne), południowa Litwa, Białoruś i południowo-zachodnia Rosja (na wschodzie po Ural, na południu po Krym i Kaukaz), na południe po Turcję, północną Syrię, Liban i północny Irak. Zimuje w południowej Afryce.
- L. m. turanicus – zachodnia Syberia (na wschód od Uralu) i dalej na wschód po rosyjski Ałtaj oraz północno-zachodni kraniec Chin, na południe do Azerbejdżanu, północno-zachodniego i zachodniego Iranu, północny Turkmenistan i północno-wschodni Afganistan. Zimuje w południowej Afryce.
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Wygląd zewnętrzny
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Lan%C3%AE%C3%BBs_m%C3%AEnor.jpg/240px-Lan%C3%AE%C3%BBs_m%C3%AEnor.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Lesser_Grey_Shrike_by_Daniel_Bastaja.jpg/240px-Lesser_Grey_Shrike_by_Daniel_Bastaja.jpg)
Ptak o wyprostowanej sylwetce i długim ogonie. Na głowie szeroka czarna maska, u dorosłych osobników sięgająca na czoło (u podobnego srokosza jest tylko czarny pasek oczny, nie przechodzący na czoło, za to z białym obramowaniem od góry, nigdy niewystępującym u dzierzby czarnoczelnej)[8]. Wierzch ciała i głowy szaroniebieski, białe gardło, spód białawy z różowym nalotem na piersi i bokach. U nasady lotek pierwszego rzędu białe lusterko (u srokosza zwykle biel jest również na lotkach drugorzędowych)[8]. Koniec pierwszej lotki znajduje się na wysokości końca pokryw skrzydłowych. Lotki od drugiej do czwartej są najdłuższymi lotkami. Ogon czarny z białymi brzegami; u siedzącego ptaka końce skrzydeł wystają poza nasadę ogona. Masywny, silny, gruby dziób – jego górna część na końcu jest zakrzywiona i zaopatrzona w ostry „ząb”, który ułatwia dzierzbie miażdżenie chitynowych pancerzyków owadów. Służy też do przytrzymywania ciężkiej i śliskiej zdobyczy. Ta cecha budowy jest wspólna dla wszystkich dzierzb. Samice mają mniej różowy spód, czoło szaro-czarno plamkowane[8] i wierzch szary bez niebieskiego odcienia, poza tym przypominają samca. Ptaki młode są z szarobrązowego wierzchu prążkowane, podobnie jak srokosz mają szare czoło i czarną maskę przez oko (ale brak występującej u srokosza białej brwi)[8], a spód ciała kremowy (ogólnie są mniej barwne). Zazwyczaj u ptaków dorosłych czarna barwa zastąpiona jest brązowoczarną.
Rozmiary ciała
[edytuj | edytuj kod]- długość ciała
- ok. 20 cm
- rozpiętość skrzydeł
- ok. 35 cm
Masa ciała
[edytuj | edytuj kod]- ok. 45 g
Głos
[edytuj | edytuj kod]Śpiew jest wiązanką różnych melodii, naśladownictw, gwizdów i skrzeków. To ostre „tcze tcze”. Śpiewa głośniej niż srokosz, wzlatując nad terenem gniazdowym. Wabi różnymi skrzeczącymi dźwiękami, podobnie do sroki, wydając je w podrygującym locie oraz zawisając w powietrzu.
Zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Lata prostoliniowo, zmierzając bezpośrednio do celu. Przesiaduje na eksponowanych punktach obserwacyjnych, np. przewodach telefonicznych lub gałęziach drzew.
Środowisko
[edytuj | edytuj kod]Zasiedla ciepłe niziny, otwarte przestrzenie, rzadko porośnięte drzewami lub ich grupami. Tereny rolnicze z niską roślinnością i z bogatą strukturą – brzegi pól, skraje starych lasów, śródpolne kępy drzew, brzegi lasków, zadrzewienia śródpolne, szpalery, aleje drzew (zwłaszcza topoli), wysokopienne sady i ogrody.
Pożywienie
[edytuj | edytuj kod]Żywi się jedynie pokarmem zwierzęcym (podobnie jak dzierzba gąsiorek) – owadami (najchętniej chrząszczami), ślimakami, gryzoniami, ptakami i jaszczurkami.
Poluje w locie lub z zasiadki, spadając z góry na upatrzoną zdobycz. Podobnie jak inne dzierzby nabija upolowane ofiary na ciernie lub kolce (robi to jednak rzadziej). W trakcie złej pogody poszukuje swych ofiar biegając po ziemi.
Lęgi
[edytuj | edytuj kod]Wyprowadza jeden lęg w roku, pod koniec maja lub w czerwcu.
Gniazdo
[edytuj | edytuj kod]W koronie wysokiego drzewa (zwykle około 10 m nad ziemią), umieszczone w rozwidleniu konarów, blisko pnia lub u nasady grubej gałęzi, często na topolach lub drzewach owocowych. Konstrukcja jest stosunkowo duża i zbudowana z korzeni, kłączy, gałęzi i grubych źdźbeł traw. Wyścielona delikatnie piórami, włosiem i roślinną wełną. Charakterystycznym elementem gniazda tego ptaka jest wplecenie w środkową jego część licznych dużych, zielonych roślin.
Jaja
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Lanius_minor_MHNT.ZOO.2010.11.214._Szigetesch_Hongrie_Balsac.jpg/240px-Lanius_minor_MHNT.ZOO.2010.11.214._Szigetesch_Hongrie_Balsac.jpg)
W zniesieniu 5–6 zielonkawych jaj, które są pokryte małymi, ciemnymi (brunatnymi lub oliwkowymi) plamkami.
Wysiadywanie
[edytuj | edytuj kod]Samica wysiaduje jaja przez okres około 15 dni.
Pisklęta
[edytuj | edytuj kod]Gdy potomstwo jest w gnieździe oraz przez dłuższy czas po ich opierzeniu się, oboje rodzice je karmią. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 14–19 dniach, a następnie przebywają wspólnie z rodzicami na niewielkim terytorium o promieniu 200–250 m. Miejsca lęgowe opuszczają w sierpniu lub wrześniu.
Status, zagrożenia i ochrona
[edytuj | edytuj kod]Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje dzierzbę czarnoczelną za gatunek najmniejszej troski (LC – least concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona w oparciu o szacunki organizacji BirdLife International dla Europy z 2015 roku, zawiera się w przedziale 1 200 000–3 260 000 dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy[2].
W Polsce objęta ochroną gatunkową ścisłą, wymaga ochrony czynnej[9]. Na Czerwonej liście ptaków Polski została sklasyfikowana jako gatunek krytycznie zagrożony, prawdopodobnie wymarły CR(PE)[4].
Zagrożeniami dla tego ptaka są chemiczne skażenia gleby, intensyfikacja rolnictwa, zarastanie nieużytków i wycinanie śródpolnych drzew oraz zarośli.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Lanius minor, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b Lanius minor, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Laniidae Rafinesque, 1815 - dzierzby - Shrikes (wersja: 2021-01-16). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-06-20].
- ↑ a b c d Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
- ↑ T. Chodkiewicz i inni. Ocena liczebności populacji ptaków lęgowych w Polsce w latach 2008–2012. „Ornis Polonica”. 56, s. 149–189, 2015.
- ↑ Yosef, R. & International Shrike Working Group: Lesser Grey Shrike (Lanius minor). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 2019-11-27].
- ↑ Frank Gill, David Donsker (red.): Shrikes, vireos, shrike-babblers. IOC World Bird List: Version 9.2. [dostęp 2019-11-27]. (ang.).
- ↑ a b c d Tomasz Cofta , Rozpoznawanie europejskich szarych dzierzb Lanius: czarnoczelnej L. minor, śródziemnomorskiej L. meridionalis i srokosza L. excubitor, „Ptaki Polski”, 17 (44), 2016 .
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 705–708. ISBN 83-919626-1-X.
- Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. T. 2. Warszawa: Multico, 2006, s. 163–164. ISBN 83-7073-455-3.
- Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 364. ISBN 83-7311-826-8.
- Lars Jonsson: Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego. tłum. Tadeusz Stawarczyk, Jan Lontkowski, Tomasz Cofta. Warszawa: Muza, 2006, s. 478. ISBN 83-7319-927-6.
- Peter Hayman, Rob Hume: Rozpoznawanie ptaków. Warszawa: Muza SA, 2005, s. 230. ISBN 83-7319-639-0.
- Peter Hayman, Rob Hume: Ptaki drapieżne. Warszawa: Muza SA, 2007, s. 168–169. ISBN 978-83-7495-075-6.
- Karel Štastný: Ptaki śpiewające. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1993. ISBN 83-70663-80-X.
- Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: Muza, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Lanius minor – dzierzba czarnoczelna. W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 8: Ptaki (część II). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 363–365.