Śmiertelność
Śmiertelność – termin występujący w ekologii, demografii i epidemiologii oznaczający zarówno zjawisko (przeciwieństwo nieśmiertelności), jak i częstość występowania tego zjawiska na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym. Związana jest z nim miara zwana wskaźnikiem (współczynnikiem lub indeksem) śmiertelności (ang. mortality rate, death rate, fatality rate)[1][2]. Jest jednym z czterech podstawowych czynników decydujących o dynamice liczebności populacji obok rozrodczości, imigracji i emigracji[3].
Wskaźnik śmiertelności
[edytuj | edytuj kod]Wskaźnik śmiertelności jest to częstość zjawisk śmierci osobników określonej populacji zanotowana na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym:
gdzie N jest liczebnością populacji na początku wyznaczonego przedziału czasowego, S liczbą osobników zmarłych stwierdzoną w określonym czasie spośród tych, które żyły w chwili W ekologii często operuje się wskaźnikiem przeżywalności równym [3].
W badaniach wielu dzikich populacji wyliczanie tego wskaźnika napotyka na szereg trudności z racji trudności w ustaleniu liczebności populacji oraz wyznaczeniu wszystkich zjawisk śmierci jakie miały miejsce w danym czasie. W ekologii śmiertelność mierzy się bezpośrednio lub pośrednio[3]. Metoda bezpośrednia polega to na wyznakowaniu pewnej liczby osobników w określonym czasie i sprawdzeniu ile z nich dożywa do końca wyznaczonego okresu badawczego. Wskaźnik śmiertelności szacuje się wtedy na podstawie wzoru:
gdzie jest liczbą wyznakowanych osobników w chwili liczba wyznakowanych osobników, które dożyły do czasu Metoda pośrednia może być wyznaczana wtedy, gdy możliwe jest rozróżnienie osobników należących do różnych grup wiekowych. Jeżeli w danym czasie określi się liczebność osobników w wieku i w wieku to wskaźnik śmiertelności osobników w wieku jest równy:
gdzie jest stwierdzoną liczebnością osobników w wieku a liczebnością osobników w wieku Utożsamianie wskaźnika ze wskaźnikiem śmiertelności jest możliwe tylko wtedy gdy nie zależy on istotnie od wieku osobników i dla różnych grup wiekowych daje zbliżone wartości[3]. Stosowany jest on w odniesieniu do wielu populacji ryb[4].
Wskaźnik śmiertelności istotnie zależy od długości przedziału czasowego w jakim zlicza się zjawiska śmierci. Jeżeli założy się, że nie ulega on zmianie w czasie i w przedziałach wynosił to wskaźnik śmiertelności w przedziale czasowym będzie równy:
- [5].
Jeżeli zatem wyznaczono wskaźnik śmiertelności w okresie jednostek czasowych i standaryzuje się jego wartość tak by pokazywała śmiertelność w jednostce czasu to należy użyć wzoru:
Wychodząc z tego wzoru, można wyliczyć granicę gdy w przedziale czasowym obliczony doświadczalnie wskaźnik śmiertelności wynosił i zakładamy, że przy podziale odcinka na d małych odcinków wskaźniki śmiertelności w tych małych odcinkach są równe. W ten sposób powstaje punktowy wskaźnik śmiertelności [ang. instantaneous mortality rate][4][6][3] zwany także chwilowym współczynnikiem śmiertelności[5]. Jest on równy:
Wielkość ta należy do mianowanych i wylicza się ją w jednostkach gdzie jednostka czasu jest taka, w jakiej wyliczono długość przedziału Jest wygodna w obliczeniach ze względu na swoją addytywność[3]. Pozwala ona na porównanie śmiertelności różnych populacji bądź tej samej populacji w różnych sezonach.
Śmiertelność ekologiczna i minimalna
[edytuj | edytuj kod]W ekologii populacji wyróżnia się śmiertelność ekologiczną, czyli faktycznie istniejącą w populacji w rzeczywistym siedlisku, zajmowanym również przez inne gatunki, np. przez populacje tworzące biocenozę (zob. oddziaływania międzygatunkowe) lub śmiertelność minimalną, która miałaby miejsce, gdyby populacja żyła w optymalnych warunkach[7][8].
Śmiertelność w epidemiologii
[edytuj | edytuj kod]W epidemiologii śmiertelność definiuje się jako iloraz liczby zgonów spowodowanych daną chorobą i liczby chorych na tę chorobę[8][9]. Niektóre czynniki chorobotwórcze według śmiertelności w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik DALY w milionach lat)[10][11]:
- wszystkie poniższe – 32,8 (1080)
- czynniki środowiskowe i czynniki w miejscu pracy – 9,3 (312)
- skażona woda i brak higieny osobistej – 2,2 (76)
- zatrute powietrze – 6,1 (163)
- ekspozycja na radon i ołów – 0,5 (15)
- czynniki w miejscu pracy (zobacz: choroby zawodowe) – 1,4 (76)
- czynniki behawioralne – 22,3 (781)
- niedożywienie dzieci i matek – 4,3 (275)
- dym papierosowy – 6,9 (177)
- alkohol i narkotyki – 3 (131)
- niezdrowa dieta – 9,3 (229)
- molestowanie i przemoc seksualna – 0,1 (8)
- niebezpieczny seks – 1,8 (55)
- zbyt niska aktywność fizyczna – 1,2 (24)
- czynniki metaboliczne – 14,8 (402)
- czynniki środowiskowe i czynniki w miejscu pracy – 9,3 (312)
W porównaniu z 2006 rokiem liczba śmierci z powyższych przyczyn wzrosła o 2,9% (wskaźnik DALY spadł o 8,6%). Największy procentowy wzrost liczby śmierci zanotowano w kategorii „zbyt niska aktywność fizyczna” (o 18%), a największy spadek w kategorii „molestowanie i przemoc seksualna” (spadek o 51%).
- Zobacz też:
Choroby według liczby chorujących ludzi w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik YLD w milionach lat oraz liczbę zgonów w milionach)[12][13]:
- wszystkie przyczyny – 7123 (805; 54,7)
- infekcje, choroby matek i noworodków i choroby związane z odżywianiem – 4943 (101; 10,6)
- AIDS i gruźlica – 2051 (7; 2,2)
- powszechne infekcje – 435 (21; 4,8)
- malaria i zaniedbane choroby tropikalne – 1822 (14; 0,8)
- choroby matek – 9 (1; 0,2)
- choroby noworodków – 80 (14; 1,7)
- niedożywienie – 1673 (41; 0,4)
- inne – 1728 (4; 0,3)
- choroby niezakaźne – 6682 (649; 39,5)
- nowotwory – 43 (5; 8,9)
- choroby układu krążenia – 469 (33; 17,6)
- przewlekłe choroby układu oddechowego – 571 (31; 3,5)
- przewlekłe choroby wątroby – 46 (2; 1,3)
- choroby trawienne – 262 (7; 1,1)
- choroby neurologiczne – 2596 (69; 2,8)
- choroby psychiczne i uzależnienia – 1111 (150; 0,3)
- cukrzyca, choroby układu moczowego, krwi i endokrynne – 2927 (62; 3,2)
- bóle mięśniowo-szkieletowe – 1271 (138; 0,1)
- inne (wady wrodzone, choroby skóry, choroby narządów zmysłu, choroby jamy ustnej) – 5292 (150; 0,6)
- urazy – 1493 (55; 4,6)
- urazy w wypadkach komunikacyjnych – 241 (12; 1,4)
- niezamierzone urazy – 1128 (38; 1,8)
- autoagresja i przemoc – 230 (4; 1,2)
- katastrofy naturalne i wojny – 54 (1; 0,2)
- niepełnosprawność – wiele miliardów ludzi (nieznany; 0)
- infekcje, choroby matek i noworodków i choroby związane z odżywianiem – 4943 (101; 10,6)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ J.R. Krebs, N.B. Davies. 1993. An Introduction to behavioural Ecology. 3rd edition. Blackwell Science Ltd.
- ↑ J.R. Krebs , N.B. Davies , Wprowadzenie do ekologii behawioralnej. Wydawnictwo Naukowe PWN., 2001 .
- ↑ a b c d e f C.J. Krebs , Ekologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996 .
- ↑ a b W.E. Ricker. , Computation and interpretation of biological statistics of fish populations. Fisheries Research Board of Canada, Bulletin 191, 1975 .
- ↑ a b M. Sokół , Metody modelowania populacji. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013 .
- ↑ C.J. Krebs. , Ecological Methodology. Harper and Row, New York, 1989 .
- ↑ Małgorzata Twardowska, Grażyna Kucharczyk, Grażyna Łętocha, Krystyna Stypińska: Słownik Biologia. [w:] książka polecana dla szkół (podstawowa/gimnazjum/liceum/technikum), ISBN 978-83-7327-410-5 [on-line]. GREG Spółka z o.o., 2012. [dostęp 2012-08-17]. (pol.).
- ↑ a b hasło śmiertelność. [w:] Słownik języka polskiego [on-line]. sjp.pwn. [dostęp 2012-08-17]. (pol.).
- ↑ M. Porta, A Dictionary of Epidemiology, Oxford University Press, Oxford, 2008, ISBN 978-0-19-531449-6.
- ↑ Gakidou, Emmanuela, et al. „Global, regional, and national comparative risk assessment of 84 behavioural, environmental and occupational, and metabolic risks or clusters of risks, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016.” Lancet 390.10100 (2017): 1345-1422.
- ↑ Jedna śmierć może mieć więcej niż jedną przyczynę.
- ↑ Hay, S. I. „Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 328 diseases and injuries for 195 countries, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016”. (2017): 1211-1259.
- ↑ Steel, Nicholas. „Global, regional, and national age-sex specific mortality for 264 causes of death, 1980–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016”. Lancet 390.10100 (2017): 1151-1210.