Jan Dzierżon
Ojciec współczesnego pszczelarstwa | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Miejsce pochówku | |
Proboszcz parafii w Karłowicach | |
Okres sprawowania |
1835–1868 |
Wyznanie | |
Kościół | |
Prezbiterat |
1834 |
Utrata stanu duchownego |
1873 |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Portret_Jana_Dzier%C5%BConia_z_1871_r..jpg/239px-Portret_Jana_Dzier%C5%BConia_z_1871_r..jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Jan_Dzierzon_Szreniawa.jpg/240px-Jan_Dzierzon_Szreniawa.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Dab-jan_dzierzon1.jpg/239px-Dab-jan_dzierzon1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Jan_Dzier%C5%BCon.jpg/239px-Jan_Dzier%C5%BCon.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/2023_Medal_im._ks._dr_Jana_Dzier%C5%BCona_%283%29.jpg/239px-2023_Medal_im._ks._dr_Jana_Dzier%C5%BCona_%283%29.jpg)
Jan Dzierżon, także Dzierżoń niem. Johannes Dzierzon (ur. 16 stycznia 1811 w Łowkowicach, zm. 26 października 1906 tamże) – górnośląski pszczelarz, ksiądz i uczony. Nazywany jest „ojcem współczesnego pszczelarstwa”.
Członek Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldiny (1866)[1].
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w jako syn Szymona i Marii z domu Jantos, jako drugi z trojga rodzeństwa[2] w Łowkowicach. Nazwisko jego pradziadka Jerzego Dzierżona (1717–1800) pojawia się w najstarszej polskiej kronice Łowkowic (Kocowicz, 1987).
On sam uważał się za Polaka i Niemca[3][4][5][6], tak formułując swoje stanowisko w sprawie narodowości: Jeśli chodzi o moją narodowość, to rzeczywiście, jak wskazuje moje nazwisko, jestem Polakiem z urodzenia, gdyż na Górnym Śląsku mówi się po polsku. Ale ponieważ w wieku 10 lat przeprowadziłem się do Breslau i tam się uczyłem, jestem Niemcem z wychowania. Ale nauka nie zna granic, nie zna narodowości. – Katowice, 29/9 1872[3][7].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Do dziesiątego roku życia uczęszczał do polskiej szkoły parafialnej w Łowkowicach, potem przez rok do szkoły w Byczynie. W wieku jedenastu lat rozpoczął naukę w gimnazjum we Wrocławiu, które ukończył z wyróżnieniem jesienią 1830 r. W tym samym roku rozpoczął studia na wydziale teologii Uniwersytetu Wrocławskiego, lecz uczęszczał też na wykłady z matematyki, astronomii i historii[2].
Po studiach, w 1834 r., przyjął we Wrocławiu święcenia kapłańskie. Został wikarym w Siołkowicach pod Opolem, a następnie od 1835 był proboszczem parafii w Karłowicach koło Brzegu na Śląsku Opolskim. Będąc proboszczem, prowadził jednocześnie badania nad życiem pszczół i zakładał koła pszczelarskie na Śląsku Opolskim, z których powstało potem Towarzystwo Pszczelarskie. Krzyżując pszczoły rodzime z włoskimi Dzierżon odkrył zjawisko dzieworództwa. Doszedł do tego, gdy stwierdził, że żyjąca w jednym z rojów matka o uszkodzonych skrzydłach, niezdolna do lotu godowego, mimo to znosiła jaja, z których lęgły się jednak trutnie. Odkrycie to, ogłoszone dopiero w 1845 r.[8], po 10 latach gromadzenia spostrzeżeń, przyjęto początkowo z niedowierzaniem. Koncepcją tą zainteresował się August von Berlepsch, który poprosił o jej zbadanie przez naukowców. Zjawisko dzieworództwa zostało w 1855 r. potwierdzone zarówno przez profesora Karla Theodora Siebolda z Monachium i profesora Rudolfa Leuckarta z Lipska[8][9]. Kościół katolicki uznał koncepcję za błędną i potępił. Konflikt się zaostrzył, gdyż Dzierżon uparcie podtrzymywał swoje poglądy wbrew Kościołowi i wielu uczonym. Dopiero w 1906 r. na konferencji przyrodniczej w Marburgu dzieworództwo powszechnie uznano za zjawisko udowodnione[10].
W 1868 r. Dzierżon został zmuszony do rezygnacji z funkcji proboszcza w Karłowicach i został przeniesiony w stan spoczynku. 18 lipca 1870 obwieszczono ustalenia I soboru watykańskiego, a wśród nich dogmat o nieomylności papieża i konstytucję Dei Filius, wspierającą naukę opartą na Objawieniu i przeciwstawiającą się panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi. Jan Dzierżon nie krył krytycznych uwag wobec nowego dogmatu. Z uwagi na żądanie podpisania indywidualnego aktu lojalności wobec Watykanu wystosował list otwarty na łamach „Schlesische Zeitung”, sprzeciwiający się dogmatowi nieomylności papieża. W rezultacie 30 października 1873 r. został ekskomunikowany. Nie jest jednak prawdą, że wstąpił do powstałej w Prusach wspólnoty starokatolików (Brożek, 1978) i że to właśnie było powodem, dla którego biskup wrocławski Heinrich Förster obłożył go klątwą i wykluczył z Kościoła. Po wykluczeniu z Kościoła rzymskokatolickiego życie w Karłowicach stało się dla Dzierżona bardzo uciążliwe.
W 1884 r. powrócił on do swych rodzinnych Łowkowic. Tam kontynuował prace naukowe nad życiem pszczół, mieszkając od 1885 r. wraz ze swym bratankiem Franciszkiem w niewielkim domu z ogrodem, prowadząc, jak sam to określał, tryb życia pustelnika. Jan Dzierżon zmarł w wieku 95 lat. Jego grób znajduje się w Łowkowicach, natomiast w domu, w którym mieszkał pod koniec życia, mieści się izba jego pamięci. Pamiątek po Dzierżonie zachowało się niewiele. W 1927 Franciszek Dierżon przekazał pamiątki Narodowi Polskiemu na ręce pszczelarza Leopolda Pawłowskiego z Rudnika nad Sanem[potrzebny przypis].1 grudnia 1939 r. skonfiskowała je niemiecka żandarmeria, podczas wojny uległy zniszczeniu i rozproszeniu[2].
Działalność naukowa
[edytuj | edytuj kod]Jan Dzierżon opublikował w 1845 r. teorię mówiącą, że samce pszczół (trutnie) rozwijają się z niezapłodnionych jaj, a więc mają matkę, a nie mają ojca, zaś samice powstają z jaj zapłodnionych. Stał się tym samym odkrywcą zjawiska partenogenezy (dzieworództwa) u pszczół. Łącznie napisał 26 książek naukowych i ponad 800 artykułów. Współpracował m.in. z „Frauendörfer Blätter” i „Eichstädter Bienenzeitung”, a w latach 1854–1856 wydawał miesięcznik „Der Bienenfreund aus Schlesien”[2]. Wiele z jego dzieł przetłumaczonych zostało na inne języki europejskie, w tym na język polski (m.in. Nowe udoskonalone pszczelnictwo, Dodatek do teorii i praktyki nowego pszczelarza i inne). Zrewolucjonizował hodowlę pszczół, wydawał własne czasopismo pszczelarskie, a ok. 1840 r. skonstruował pierwszy na świecie udany ul szafkowy z ruchomą zabudową, kładąc fundamenty pod konstrukcję współczesnego ula ramowego.
Przestrzeń między środkiem sąsiednich plastrów została opisana jako 1,5 cala (38–39 mm). W 1848 r. Dzierżon wprowadził rowki wycinane w bocznych ścianach ula, aby zastąpić mniej wygodne przybijane listewki do zawieszania snóz. Rowki te miały wymiary 8×8 mm – dokładnie średni wymiar między ¼ i 3/8 cala. Obecnie tzw. „bee space” (pszczela przestrzeń) jest określana właśnie jako wymiar ¼ do 3/8 cala. Pszczoła europejska wypełnia plastrem woskowym przestrzeń większą niż 3/8 cala lub propolisem (kitem pszczelim) szczeliny poniżej ¼ cala. Pomysł Jana Dzierżona wprowadzenia wycięć tych wymiarów świadczy o tym, że rozumiał powyższą zasadę wcześniej, niż pierwsze ramki zostały skonstruowane właściwie. Na podstawie wskazań księdza Dzierżona, w 1852 August von Berlepsch (w maju) w Turyngii i Lorenzo Langstroth (w październiku) w Stanach Zjednoczonych zaprojektowali swoje ramki ulowe, pierwsze właściwie funkcjonujące w historii. Na podstawie oryginalnych rysunków można stwierdzić, że wkrótce rowki o przekroju kwadratowym zostały przekształcone ukośnym zrębem od góry, co ułatwiało manipulacje snozami. Tego samego typu rowki są skopiowane w opisach Augusta von Berlepscha w 1863. W Stanach Zjednoczonych w przeciwieństwie do Europy ule były rozstawiane pojedynczo na większych przestrzeniach i były otwierane od góry, a nie od tyłu, jak w popularnych w tym czasie pszczelich pawilonach w Europie Środkowej. We współczesnych ulach pszczela przestrzeń ma główne zastosowanie między bocznymi listwami ramek i ścianami ula.
W 1857 r. Johannes Mehring zastosował prasę do wyrobu węzy – pszczoły już nie musiały zajmować się produkcją plastrów. W Polsce za sprawą księdza Jana Dolinowskiego rozpowszechniły się ule ramkowe, otwierane od góry, przez zdjęcie dachu (pierwsze powstały w połowie XIX wieku). Z wprowadzanych innowacji korzystał również Dzierżon. Wprowadzane usprawnienia pozwoliły mu na profesjonalną hodowlę pszczół – posiadał około 400 rodzin w swoich pasiekach. Poza pszczelarstwem zajmował się także innowacjami agrarnymi, między innymi wprowadził w swojej wsi uprawę łubinu.
Dzierżon poświęcił pszczelarstwu 70 lat. Do dwu jego najbardziej fundamentalnych osiągnięć należy zaliczyć opracowanie zasad konstrukcji ula z ruchomą zabudową (snozami) oraz odkrycie partenogenezy. Jan Dzierżon zrewolucjonizował pszczelarstwo, znacznie zwiększając produkcję miodu i zyskał światową sławę. W 1872 za swoje prace naukowe otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Monachijskiego w 400. rocznicę założenia uczelni. Został odznaczony orderami wielu krajów Europy. Członek korespondent Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (1858–1862)[11]
Wybór publikacji
[edytuj | edytuj kod]- Sztuka zrobienia złota, nawet z zielska „Tygodnik Polski Poświęcony Włościanom”, Pszczyna 15 XI 1845.
- Nowe udoskonalone pszczelnictwo księdza plebana Dzierżona w Katowicach na Śląsku. Leszno 1851 i 1859 (przekład: Józef Lompa)
- Najnowsze pszczelnictwo. Lwów 1853 (przekład: Witowski)
- Theorie und Praxis des neuen Bienenfreundes oder neue artender Bienenzucht wydawca: von Bruckisch; 304 s. (1848)
- Nachtrag zur Theorie und Praxis... (1852)
- Rationelle Bienenzucht wydawca: Bränder; Brieg; 50 s. (1861)
- Neue verbesserte Bienen-Zucht wydawca: Otto Hendel; Halle; 5 s. (1861)
- Nationale Bienenzucht wydawca: Falchschen Buchdruckerei; 84 s. (1878)
- Der Zwillingstock (1890)
- Nachtrag zu dem Schriften der Zwillingsstock, die zweckmässigste Bienenwohnung wydawca: E. Thielmann; Kreuzburg; 16 s. (1890)
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Order Ludwika (1868, Hesja)[2]
- Order Franciszka Józefa (Austria)[2]
- Order Świętej Anny (Rosja)[2]
- Order Wazów (Szwecja)[2]
- Order Korony IV klasy (Włochy)[2]
- Order Orła Czerwonego (Prusy)[2]
- Order Korony IV klasy (Prusy)[2]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Jan_Dzier%C5%BCon%2C_polski_pszczelarz%2C_rze%C5%BAba.jpg/220px-Jan_Dzier%C5%BCon%2C_polski_pszczelarz%2C_rze%C5%BAba.jpg)
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- Reński oddział Niemieckiego Związku Pszczelarskiego ustanowił nagrodę upamiętniającą postać Dzierzonia – Dr.Johannes-Dzierzon-Medaille[12].
- W 1911 dyrektor Instytutu pszczelarskiego w Dahlem pod Berlinem wysunął propozycję, aby nazwać imieniem ks. Dzierżona jedną z berlińskich ulic znajdującą się przy instytucie. Magistrat Berlina zaprotestował przeciw realizacji pomysłu argumentując, że „nazwisko brzmi po polsku”[2][13].
- W 1946 na cześć Jana Dzierżona miasto Rychbach na Dolnym Śląsku otrzymało nazwę Dzierżoniów[2].
- 30 października 1956, w 50. rocznicę śmierci J. Dzierżona, Poczta Polska wyemitowała serię okolicznościową składającą się z dwóch znaczków (numery katalogowe 841 i 842)[14].
- 20 sierpnia 1981 ta sama poczta wydała całostkę poświęconą 170. rocznicy urodzin Dzierżona[15].
- W 2011 r. Poczta Polska z okazji dwusetnej rocznicy urodzin Jana Dzierżona wydała w nakładzie 300 tys. sztuk upamiętniający go znaczek pocztowy o nominale 1,55 zł[16].
- We Wrocławiu, przy ul. Bartla, stoi pomnik przyrody – czterystuletni dąb szypułkowy, nazwany dębem Dzierżona. W tym samym mieście znajdują się też Rodzinne Ogrody Działkowe im. J. Dzierżona[17].
- W Kluczborku znajduje się pomnik i muzeum im. Jana Dzierżona poświęcone sięgającej X wieku historii pszczelarstwa na Śląsku.
- Jest patronem wielu szkół w Polsce; w wielu polskich miastach znajdują się ulice jego imienia.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Mitglieder [online], Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina [dostęp 2023-02-17] (niem.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Emil Szramek, Dzierżoń Jan (1811-1906), Polski Słownik Biograficzny, t. 6. Kraków 1948, s. 165–166.
- ↑ a b Wycisk-Müller, Suzanna: Schöpferisches Schlesien von A bis Z. Lipsk: Engelsdorfer Verlag, 2014, s. 51–53.
- ↑ L. Brożek Jan Dzierżon. Studium monograficzne Opole 1978.
- ↑ A. Gładysz Jan Dzierżoń, pszczelarz o światowej sławie Katowice 1957.
- ↑ H. Borek i S. Mazak Polskie pamiątki rodu Dzierżoniów Opole 1983.
- ↑ Včela moravská: orgán Zemských ústředi spolkù včelařských pro Moravu a Slezko, 1932 [dostęp 2023-01-25] (cz.).
- ↑ a b Mirosław Syniawa: Dzierżon Jan. Kopernik ula, [w:] „Biograficzny słownik przyrodników śląskich”. Tom 1, wyd. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice 2006, ISBN 83-906910-7−8 s. 71–73.
- ↑ Irene Meichsner: Gotteslästerliche Jungfernzeugung männlicher Bienen. Deutschlandfunk, 2011-01-16. [dostęp 2021-08-24]. (niem.).
- ↑ Jan Dzierżon – pszczelarz-buntownik. Pszczoła MusiByć. [dostęp 2024-02-10]. (pol.).
- ↑ Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858', s. 250; 1859, s. 267; 1860', s. 270; 1861, s. 402; 1862, s. 414.
- ↑ http://imkerverbandrheinland.de/cms/wp-content/uploads/2014/09/2015-01-01-Ehrungsrichtlinien.pdf
- ↑ Stanisław Wasylewski, Na Śląsku opolskim, Katowice 1937, s. 118.
- ↑ Andrzej Fischer: Katalog polskich znaków pocztowych (i z Polską związanych) Tom I 2019. 2018. ISBN 978-83-62457-18-2.
- ↑ Bjs, Ciekawostki, w: Święty Gabriel. Informator Klubu Zbieraczy Znaczków Pocztowych o Tematyce Religijnej, Poznań, listopad 1982, s. 14.
- ↑ 2011.09.02. 200. rocznica urodzin ks. Jana Dzierżona. kzp.pl. [dostęp 2024-05-24]. (pol.).
- ↑ Informacje | PZD Okręg we Wrocławiu [online], www.ozpzd-wroclaw.pl [dostęp 2020-07-27] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Emil Szramek, Dzierżoń Jan (1811–1906), Polski Słownik Biograficzny, t. 6. Kraków 1948, s. 165–166
- L. Brożek Jan Dzierżon. Studium monograficzne Opole 1978
- W. Kocowicz, A. Kuźba Tracing Jan Dzierżon Passion Poznań 1987
- A. Gładysz Jan Dzierżoń, pszczelarz o światowej sławie Katowice 1957
- H. Borek i S. Mazak Polskie pamiątki rodu Dzierżoniów Opole 1983
- W. Chmielewski World-Famous Polish Beekeeper – Dr. Jan Dzierżon (1811–1906) and his work in the centenary year of his death in „Journal of Apicultural Research”, Volume 45(3), 2006
- Janina Baj, Pszczelarstwo dawne i nowe – broszura Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku.
- Der Oberschlesier : Monatsschrift für das heimatliche Kulturleben, Oppeln, 13 Jg., Heft 10, 1931.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Jan Dzierżoń. kluczbork.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-01)]. na stronach UM Kluczbork
- Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku. muzeum.kluczbork.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-29)].
- Publikacje Jana Dzierżona w bibliotece Polona
- Absolwenci Uniwersytetu Wrocławskiego
- Ekskomunikowani przez Kościół katolicki
- Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Niemczech
- Członkowie korespondenci Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego
- Członkowie Śląskiego Towarzystwa Kultury Ojczyźnianej
- Ludzie związani z Dzierżoniowem
- Ludzie upamiętnieni nazwami miejscowości
- Polacy odznaczeni Orderem Franciszka Józefa
- Polacy odznaczeni Orderem Korony (Prusy)
- Polacy odznaczeni Orderem Orła Czerwonego
- Polacy odznaczeni Orderem Świętej Anny
- Polacy odznaczeni Orderem Korony Włoch
- Polacy odznaczeni Orderem Wazów
- Polscy byli duchowni katoliccy
- Polscy entomolodzy
- Polscy pszczelarze
- Polacy odznaczeni Orderem Ludwika (Hesja)
- Urodzeni w 1811
- Zmarli w 1906