Pojazd zaprzęgowy
Pojazd zaprzęgowy (zaprzęg, wóz) – środek transportu, pojazd poruszający się na kołach (dwóch lub czterech) lub płozach (sanie) przy wykorzystywaniu siły zwierzęcia pociągowego (najczęściej konia), rzadziej człowieka (riksza).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/2016_Stadnina_w_%C5%9Awidniku_2.jpg/240px-2016_Stadnina_w_%C5%9Awidniku_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/2014_Fiakr_w_L%C4%85dku-Zdroju.jpg/240px-2014_Fiakr_w_L%C4%85dku-Zdroju.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/WozKonny.jpg/240px-WozKonny.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Horse_drawn_transport_by_FSchott.jpg/240px-Horse_drawn_transport_by_FSchott.jpg)
Główne części składowe pojazdu to podwozie z kołami lub płozami stanowiące jego ostoje oraz nadwozie. Zaprzęgiem wykorzystującym siłę zwierzęcia kieruje przeważnie, siedząc na tzw. koźle, powożący (woźnica, dorożkarz).
Podział pojazdów zaprzęgowych
edytuj- reprezentacyjne (karoca, lando)
- wyjazdowe (kareta, wolant)
- podróżne (dyliżans, dormeza)
- komunikacji miejskiej (dorożka, omnibus)
- spacerowe (kabriolet, faeton)
- sportowe (rydwan, brek, gig, sulki)
- gospodarskie (bryka, linijka, wóz gospodarski – furmanka)
- wojskowe (rydwan, taczanka)
- kultowe (rydwan, karawan pogrzebowy)
- specjalne (wóz pogotowia ratunkowego, wozy myśliwskie, strażackie)
Historia
edytujOdkrycia archeologiczne wskazują, że już w epoce kamienia łupanego ludzie tworzyli i stosowali rozmaite wynalazki celem ułatwienia transportu i przewozu ciężkich rzeczy. W ok. 6000 r. p.n.e. powszechnie stosowaną praktyką było toczenie transportowanego przedmiotu na drewnianych walcach we włóku.
- ok. 3000 rok p.n.e. – w Mezopotamii w mieście Ur włók ten przekształcił się w ciężki wóz na dwóch pełnych kołach ciągnionym za pośrednictwem dyszla i jarzma.
- ok. 2000 rok p.n.e. – zastosowano (m.in. na Krecie) koło o dzwonach z desek i czterech szprychach.
- ok. 1700 rok p.n.e. – w Azji Mniejszej pojawiły się pojazdy zaprzęgowe o nadwoziu skrzyniowym otwartym ku tyłowi z kołami o 4 szprychach.
- ok. 1500 rok p.n.e. – w Egipcie pojawił się dwukołowy wóz bojowy z platformą.
- ok. 1000 rok p.n.e. – na terenie Skandynawii połączono dwa pojazdy dwukołowe w jeden cztero-kołowy
W starożytnej Grecji i Rzymie używano dwu- i czterokołowych pojazdów.
- III wiek n.e. – w Tracji zastosowano zawieszenie nadwozia
- X wiek – w Europie wprowadzono chomąto. Produkcja koczów o pudle zawieszonym na podwoziu rozporowym zapoczątkowała rozwój nowożytnych pojazdów zaprzęgowych.
- XVI wiek – zastosowano po raz pierwszy szyby w oknach.
- II połowa XVIII wieku – wprowadzono zawieszenie na resorach piórowych
W Bronocicach koło Działoszyc podczas prowadzonych w 1976 roku prac archeologicznych znaleziono tzw. wazę z Bronocic z najstarszym znanym wyobrażeniem pojazdu kołowego na świecie (ok. 3635-3370 p.n.e.). Był on wyposażony w cztery koła i dyszel. Grafika na wazie oprócz pojazdu zawiera schematyczne przedstawienie krajobrazu osady.
W Polsce oryginalnymi konstrukcjami były bryczka, brożek, kolebka, kolasa i linijka. Pierwszy polski cech powoźników powstał w 1556 roku w Pabianicach. Na XVIII wiek przypada poważny rozwój manufaktur przewoźniczych. W 1784 roku powstała w Warszawie spółka fiakrów, a w 1845 roku Piotr Steinkeller założył spółkę do eksploatacji omnibusów własnej produkcji. W końcu XIX wieku w samej Warszawie było około dziesięciu fabryk pojazdów zaprzęgowych słynących z doskonałych wyrobów.
W XX wieku pojazdy zaprzęgowe zostały niemal całkowicie wyparte przez pojazdy mechaniczne. Historyczne pojazdy są obiektami wystaw muzealnych m.in. w Muzeum Powozów i Zaprzęgów w Galowicach.
Uprawnienia do kierowania w Polsce
edytujW latach 1962-1983 dokumentem uprawniającym do powożenia zaprzęgiem była karta woźnicy. W 1983 roku wprowadzono przepisy, na podstawie których kierujący zaprzęgiem mógł okazać również alternatywnie: prawa jazdy (dowolnej kategorii) lub, po osiągnięciu określonego wieku (przepisy w tym zakresie zmieniały się), także kartę motorowerową lub kartę rowerową.
W obecnym stanie prawnym, to jest obowiązywania ustawy o kierujących pojazdami, do kierowania pojazdem zaprzęgowym przez osobę, która ukończyła 18 lat, nie jest wymagane posiadanie żadnych uprawnień[1]. Osoby młodsze powinny zaś posiadać prawo jazdy kategorii AM, A1, B1 lub T lub, w przypadku ukończenia 15 roku życia, także kartę rowerową[2].
Warunki techniczne w Polsce
edytujDo poruszania się po drogach publicznych pojazd zaprzęgowy wyposaża się w:
- dwa światła pozycyjne barwy białej widoczne z przodu oraz dwa światła pozycyjne barwy czerwonej widoczne z tyłu
- dwa światła odblaskowe barwy białej widoczne z przodu oraz dwa światła odblaskowe barwy czerwonej widoczne z tyłu; tylne światła odblaskowe powinny mieć kształt trójkąta równobocznego o długości boku nie mniejszej niż 15 cm, zwróconego wierzchołkiem do góry; trójkąt odblaskowy może być jednolity lub stanowić ramkę o bokach szerokości co najmniej 2 cm albo może być złożony z sześciu okrągłych odbłyśników o średnicy 5 cm, po trzy na każdym z boków trójkąta
- ogumione koła
- tabliczkę o wymiarach nie mniejszych niż 25 × 15 cm, umieszczoną na prawym boku pojazdu, określającą imię i nazwisko (nazwę) właściciela pojazdu oraz jego adres; jeżeli jeden właściciel posiada kilka pojazdów zaprzęgowych, na tabliczce należy dodatkowo umieścić numer kolejny pojazdu.
Dopuszczalne jest uczestniczenie w ruchu pojazdu zaprzęgowego:
- wyposażonego w koła nieogumione, pod warunkiem że nacisk koła na drogę nie przekracza 1,5 kN na 1 cm szerokości obręczy
- na płozach; jeżeli masa całkowita pojazdu przekracza 300 kg, płoza powinna mieć w dolnej części co najmniej 120 cm długości i 10 cm szerokości[3].
Przypisy
edytuj- ↑ Art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami (Dz.U. z 2024 r. poz. 1210)
- ↑ Art. 7 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 8 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami (Dz.U. z 2024 r. poz. 1210)
- ↑ § 55 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia (Dz.U. z 2024 r. poz. 502).
Zobacz też
edytujBibliografia
edytuj- Encyklopedia Powszechna PWN (4 tomy), Warszawa, 1973-1976