Ołówek
![]() |
Ten artykuł od 2023-02 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł. |
Ołówek – narzędzie do pisania lub rysowania na papierze lub drewnie. Cechuje się czarnym lub ciemnoszarym kolorem pisma oraz możliwością starcia naniesionego za jego pomocą napisu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Olowki_RB.jpg/220px-Olowki_RB.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Olowk_automat_RB.jpg/220px-Olowk_automat_RB.jpg)
Metalowe zakończenie akselbantów noszonych przy współczesnym umundurowaniu jest pozostałością przymocowywanego do nich dawniej kawałka ołowiu, który spełniał rolę ołówka.
Historia
edytujPolska nazwa pochodzi od ołowiu, który był używany do pisania w starożytnym Egipcie, Grecji oraz Rzymie. Do XIV wieku europejscy artyści używali prętów ołowianych, cynkowych lub ze srebra do tworzenia jasnoszarych rysunków zwanych silver-point. W XVI wieku Szwajcar Konrad Gesner opisał w rozprawie o skamielinach pt. De omni rerum fossilium genere, gemmis, lapidibus metallis, et huiusmedi... pręt do pisania w drewnianej oprawce. Gdy w 1564 roku w Borrowdale w Anglii znaleziono czysty grafit, zaczęto go używać zamiast ołowiu, jednak nazwa ołówek pozostała[potrzebny przypis].
W 1662 r. Friederich Stadler wytwarzał wkładki grafitowe osadzone w drewnie oraz ekskluzywne, osadzone w metalu, w trakcie zużycia wykręcane[1].
W 1790 r. niezależnie Nicolas Conte i Josef Hardtmuth produkowali ołówki w których materiałem pisarskim była mieszanina oczyszczonego grafitu zmieszanego z glinką. Wkład był trwale osadzony w drewnie i przewidywano temperowanie w miarę zużywania się drewna[1].
Ołówek z gumką opatentowano w 1858 roku[potrzebny przypis].
Rysunki ołówkami wykonywali artyści tacy jak Le Corbusier i Picasso[2].
24 stycznia 1906 r. chorwacki wynalazca, urodzony w Liptowskim Mikułaszu Eduard Slavoljub Penkala opatentował w Zagrzebiu pierwszy na świecie ołówek automatyczny z pręcikiem grafitowym wysuwanym mechanicznie z obudowy[potrzebny przypis].
Zasada działania
edytujWspółczesny ołówek jest cienkim prętem wykonanym z grafitu oraz kaolinu w oprawie drewnianej lub z tworzywa sztucznego. Podczas pisania grafit ściera się, pozostając cienką warstwą na powierzchni kartki lub drewna. Gdy wystający grafit ulegnie starciu lub stępieniu, ołówek należy naostrzyć przez ścięcie części drewnianej oprawy w celu dotarcia do grafitu, który znajduje się dalej. W ten sposób ołówek ulega skróceniu. Problem ten został usunięty w ołówkach automatycznych, w których skracaniu w miarę pisania ulega tylko sam pręcik grafitowy. Twardość oraz odcień ołówka zależy od proporcji pomiędzy grafitem a kaolinem z nim zmieszanym. Im więcej grafitu, tym ciemniejszy oraz bardziej miękki jest ołówek. Większa ilość kaolinu sprawia, że ołówek jest twardszy i jaśniejszy.
Ołówki podzielić można ze względu na zastosowanie. Ołówki twarde i bardzo twarde znajdują zastosowanie w rysunku technicznym (oznaczone literą „H”), ołówki miękkie zaś do rysunku artystycznego (oznaczone „B”).
Między tymi rodzajami ołówków znajdują się ołówki o twardości pośredniej, oznaczone „HB” i „F”, używane głównie do pisania. Istnieje 20 różnych stopni twardości ołówków artystycznych (wyższej klasy): EE, 12B, 9B, 8B, 7B, 6B, 5B, 4B, 3B, 2B, B, HB, F, H, 2H, 3H, 4H, 5H, 6H, 7H, 8H, 9H oraz 4 stopnie twardości ołówków zwykłych (od 1 do 4). Ołówek nr 1 odpowiada miękkiemu 2B, ołówek nr 2 – HB, nr 3 – twardemu H, a nr 4 – 3H.
Europejski system oznaczania twardości ołówków używa liter: H (ang. hard – twardy), F (ang. firm – pewny) i B (ang. black – czarny).
9H | 8H | 7H | 6H | 5H | 4H | 3H | 2H | H | F | HB | B | 2B | 3B | 4B | 5B | 6B | 7B | 8B | 9B |
najtwardszy | → | średni | → | najbardziej miękki |
Ołówek 9B ma wkład z czystego grafitu.
Nie od początku litery „H”, „B” i „F” oznaczały stopień twardości rysika. Oznaczenia wprowadziła fabryka ołówków KOH-I-NOOR Hardtmuth z Czeskich Budziejowic w XIX wieku. Oznaczały tyle co H – Hardtmuth (Joseph – założyciel fabryki), B – Budějovice (siedziba fabryki) oraz F – Franz Hardtmuth (wnuk założyciela, który opracował technologię pozwalającą produkować ołówki o różnej twardości)[3][niewiarygodne źródło?].
Sposób wytwarzania
edytujW początkowej fazie produkcji należy rozdrobnić grafit. Stosuje się do tego celu urządzenia, w których pod wpływem sprężonego powietrza kawałki grafitu zderzają się ze sobą, krusząc się wzajemnie. Sproszkowany grafit miesza się z kaolinem i wodą do uzyskania konsystencji kitu. W celu wymodelowania odpowiedniego kształtu grafit zostaje wtłoczony do dyszy, z której wychodzi jako uformowany pręt. Następnie pręt tnie się na kawałki oraz praży się w temperaturze 1200 °C. Kawałek grafitu zostaje powoskowany, a następnie umieszczony w drewnianej oprawce. Drewno na oprawkę musi być miękkie, by łatwo dało się zatemperować, kiedy grafit się wypisze. Drewno tnie się na listewki o długości ołówka, szerokości kilku ołówków i grubości połowy ołówka. W listewkach nacina się rowki i wkłada w nie grafity. Następnie od góry przykleja się takie same listewki z rowkami. Taki twór zostaje następnie pocięty na pojedyncze ołówki. W ostatniej fazie ołówki zostają pomalowane i ewentualnie zaopatrzone w gumkę.
Ołówek kopiowy („chemiczny”, „atramentowy”)
edytujSpecjalny ołówek, obecnie rzadko spotykany, który stosowany był po zwilżeniu rdzenia ołówka (np. śliną). Wynalazł go w 1857 roku K. Puscher, a opatentował 10 lipca 1866 roku Edison Clark[potrzebny przypis].
Rdzeń takiego ołówka wykonany jest ze ścieralnej glinki (nie podlegającej wypalaniu) nasączonej barwnikiem rozpuszczalnym w wodzie, np. fioletem metylowym; zostawia on ślady odporne na ścieranie gumką. Takim ołówkiem dokonywano wpisów w dokumentach, w których każdy wpis powinien być nieusuwalny i pozostawiać trwały ślad – np. w dokumentach finansowych – w czasach, kiedy nieznany był jeszcze (lub nie dość popularny) długopis, a pióra wieczne nie były dostępne dla wszystkich ze względu na cenę. Potoczna nazwa „kopiowy” pochodzi stąd, że dokument zapisany takim ołówkiem można było skopiować (uzyskując obraz w lustrzanym odbiciu) przy użyciu specjalnej wilgotnej bibuły i prasy – dzięki temu można było przechowywać kopie wysyłanej korespondencji. Zapis ołówkiem kopiowym był wrażliwy na zawilgocenie (barwnik rozmywał się i spływał), co było istotną niedogodnością w porównaniu z ołówkami grafitowymi; jednak z drugiej strony, również zapisy sporządzone zwykłym atramentem były równie wrażliwe na wilgoć – w XIX i na początku XX wieku nie znano taniego sposobu szybkiego sporządzania trwałych notatek odpornych na wilgoć[potrzebny przypis].
Ołówkiem kopiowym pisać można – prócz papieru i drewna – także na innym podłożu, np. na skórze.
Stosowany dawniej powszechnie w ołówkach kopiowych błękit anilinowy jest trujący, toteż zdarzały się przypadki martwicy tkanek zanieczyszczonych tym barwnikiem: dochodziło zazwyczaj do oparzeń śluzówki jamy ustnej (od częstego ślinienia ołówka językiem lub trzymania jego końca w ustach) bądź oczu (np. od zaprószenia oka drobinami rdzenia ołówka). Barwnik anilinowy niszczy czerwone ciałka krwi, stąd też może doprowadzić do anemii (niedokrwistości)[4][5].
Przypisy
edytuj- ↑ a b Kronika techniki. Warszawa: Wydawnictwo "Kronika", 1992, s. 123, 161. ISBN 83-900331-3-5.
- ↑ Pablo Picasso. La Source. July 8, 1921 [online], www.moma.org [dostęp 2018-11-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] .
- ↑ Olga Myslivečková , Magazyn ESPRIT LIDOVÉ NOVINY, artykuł pt. "Hora světla"., 5 czerwca 2019 .
- ↑ M.L. Mason, H.S. Allen. Indelible Pencil Injuries to the Hands. „Annals of Surgery”. 113 (1), s. 132, 1941. DOI: 10.1097/00000658-194101000-00017. PMID: 17857706. PMCID: PMC1385664.
- ↑ David Owen: Copies in Seconds: How a Lone Inventor and an Unknown Company Created the Biggest Communication Breakthrough Since Gutenberg--Chester Carlson and the Birth of the Xerox Machine. Simon & Schuster, 2008, s. 40-42. ISBN 978-1-4165-9832-9. [dostęp 2013-09-28].
Linki zewnętrzne
edytuj- The Copying Pencil: Composition, History, and Conservation Implications – opracowanie nt. ołówków kopiowych (ang.)
- Historia ołówka. begcom.it. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-06)].