Nagietek polny
Nagietek polny (Calendula arvensis M.Bieb.) – gatunek rośliny jednorocznej należącej do rodziny astrowatych (Asteraceae). Występuje w basenie Morza Śródziemnego, na wyspach Makaronezji oraz w południowo-zachodniej Azji sięgając tam na wschodzie po Turkmenistan[4]. W Europie sięga na północ po Belgię, Niemcy, Węgry i Ukrainę[4]. W dawnych granicach Polski notowany był jako bardzo rzadki chwast na Podolu i południowym Wołyniu[5]. We współczesnych granicach notowany jest bardzo rzadko[6], przy czym określany jest różnie – jako zadomowiony składnik flory[7] lub pojawiający się tylko przejściowo (efemerofit)[6]. Jako gatunek introdukowany rośnie także w Kalifornii, Południowej Afryce, Australii i Nowej Zelandii, Korei i Ameryce Południowej[8][4].
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Podrodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
nagietek polny |
Nazwa systematyczna | |
Calendula arvensis M.Bieb. Fl. Taur.-Caucas. iii. 596. iii. 596[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Korbbl%C3%BCter_n%C3%A4he_Ponta_do_Pargo%2C_Madeira.jpg/220px-Korbbl%C3%BCter_n%C3%A4he_Ponta_do_Pargo%2C_Madeira.jpg)
Roślina bywa uprawiana[9]. Wykorzystywana jest jako roślina ozdobna i jadalna[10] oraz jako lecznicza w medycynie ludowej[11].
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Roślina zielna o pędach osiągających do 30[12]–40[5] cm wysokości (zazwyczaj od 15 do 25 cm)[9]. Łodyga rozgałęziona (wzniesiona lub rozłożysta[9]), miękko owłosiona[12], bruzdowana[5]. Korzeń wrzecionowaty, cienki i zwykle nierozgałęziony[5].
- Liście
- Skrętoległe, podługowato lancetowate, siedzące[5]. Blaszka zwykle do 3–8 cm długości, całobrzega lub drobno ząbkowana, na wierzchołku zaostrzona lub tępa[9].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki o średnicy do 2 cm, rzadko do 3,5 cm[6][9]. Listki okrywy lancetowate, owłosione, na brzegu obłonione[5]. Kwiaty języczkowate żółte do pomarańczowych[12][9], zwykle poniżej 18 mm długości[9] (krótsze od dwukrotnej długości listków okrywy[12][9]). Kwiaty wewnętrzne, rurkowate, podobne kolorem do brzeżnych lub ciemniejsze – brązowe do fioletowych[9]. Roślina jest jednopienna – poszczególne kwiaty są jednopłciowe – męskie lub żeńskie, ale rozwijają się obok siebie[10].
- Owoce
- Sierpowato wygięte niełupki dojrzewające w zwisających koszyczkach[6]. Zróżnicowane są morfologicznie w zależności od położenia w koszyczku – zewnętrzne największe – do 10 mm długości, na szczycie wydłużone z dzióbkiem, na grzbiecie z kolcami w dwóch rzędach, wewnętrzne zwijające się, z krótkimi kolcami[5] i bocznymi, wąskimi skrzydełkami[12].
- Gatunki podobne
- Nagietek lekarski ma kwiaty większe (zwykle o średnicy 4–5 cm), wzniesione także w czasie owocowania[6]. Kwiaty języczkowate ok. 2 razy dłuższe od listków okrywy[9]. Największe owoce osiągają do 15 mm długości[5]. Podobnie relatywnie krótkie kwiaty języczkowate w stosunku do listków okrywy ma Calendula trichocarpa, który to gatunek wyróżnia się bardzo szeroko oskrzydlonymi owocami[9].
Biologia i ekologia
edytujRoślina jednoroczna, kwitnąca od kwietnia (w północnej części zasięgu od maja[6]) do października[12]. Roślina o aromatycznym zapachu[12]. Kwiaty zapylane są przez pszczoły[10]. Owoce dojrzewają od sierpnia do listopada[10] i rozsiewane są przez zwierzęta (zoochoria – za sprawą kolców przyczepiających się do sierści) i wiatr (anemochoria – dzięki wąskim skrzydełkom wzdłuż owocu)[12].
Gatunek ten rośnie na polach jako chwast[5][12], także w winnicach[10], na odłogach[12] i różnych siedliskach ruderalnych[5]. Preferuje miejsca wilgotne, nie znosi zacienienia[10].
Liczba chromosomów 2n = 44[6][9].
Systematyka i zmienność
edytujGatunek jest bardzo zmienny, przy czym zachowuje ciągłość form uniemożliwiającą opisanie wyodrębniających się taksonów wewnątrzgatunkowych[9].
Zastosowanie
edytujNagietek polny wykorzystywany był tradycyjnie jako roślina lecznicza działająca dezynfekująco, przeciwskurczowo i moczopędnie. Wywar z koszyczków stosowano w leczeniu oparzeń. Zgniecione liście stosuje się wciąż miejscowo na rany w celu przyśpieszenia gojenia. W medycynie ludowej we Włoszech gatunek ten wykorzystywany był jako lek przeciwzapalny, przeciwnowotworowy i przeciwgorączkowy. Z kolei w Hiszpanii uznawano liście za działające napotnie, moczopędnie i uspokajająco[11]. Generalnie jego zastosowanie było podobne do nagietka lekarskiego[10].
Współczesna medycyna koncentruje się na badaniu i wykorzystaniu nagietka lekarskiego, tym niemniej potwierdzono aktywność biologiczną także tego gatunku nagietka, np. nalewka z niego działa skutecznie przeciw gronkowcowi złocistemu[11].
Nagietek polny jest łatwą w uprawie rośliną ozdobną, a przy tym jadalną. Liście i pędy ze względu na bogatą zawartość witamin i soli mineralnych porównywane są z podobnie wartościowym mniszkiem pospolitym. Spożywane są surowe i ugotowane, koszyczki także marynowane[10].
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-10-22] (ang.).
- ↑ Calendula arvensis M.Bieb.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2020-10-22].
- ↑ a b c Taxon: Calendula arvensis L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-10-22].
- ↑ a b c d e f g h i j Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XII. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1971, s. 352-353.
- ↑ a b c d e f g Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2004, s. 493. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ Calendula arvensis L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-10-22].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Tutin T.G., Heywood V.H., Burges N.A., Moore D.M., Valentine D.H., Walters S.M., Webb D.A.: Flora Europaea. Vol. 4. Cambridge, London, New York, Melbourne: Cambridge University Press, 1984, s. 207. ISBN 0-521-08717-1.
- ↑ a b c d e f g h Calendula arvensis - L.. [w:] Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2020-10-22].
- ↑ a b c Disha Arora, Anita Rani, Anupam Sharma. A review on phytochemistry and ethnopharmacological aspects of genus Calendula. „Pharmacogn Rev.”. 7, 14, s. 179–187, 2013. DOI: 10.4103/0973-7847.120520.
- ↑ a b c d e f g h i j Andreas Bartels: Rośliny śródziemnomorskie. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2009, s. 159. ISBN 978-83-7073-683-5.
- BioLib: 41325
- EoL: 467731
- EUNIS: 153677
- Flora of North America: 250005003
- FloraWeb: 988
- GBIF: 9182765
- identyfikator iNaturalist: 59260
- IPNI: 187819-1
- ITIS: 36909
- NCBI: 99035
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-116422
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:187819-1
- Tela Botanica: 12140
- identyfikator Tropicos: 2700335
- USDA PLANTS: CAAR
- CoL: PJC6