Maruna bezwonna
Maruna bezwonna (Tripleurospermum inodorum (L.) Sch.Bip.) – w zależności od ujęcia systematycznego gatunek lub podgatunek maruna nadmorska bezwonna (Tripleurospermum maritimum subsp. inodorum (L.) Appleq.) z rodziny astrowatych. Niezależnie od ujęcia jest to takson szeroko rozprzestrzeniony na świecie, pospolity także w Polsce. Jest jednorocznym chwastem upraw.
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Podrodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
maruna bezwonna |
Nazwa systematyczna | |
Tripleurospermum inodorum (L.) Sch.Bip. Tanaceteen: 32 (1844)[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Tripleurospermum_inodorum_sl14.jpg/220px-Tripleurospermum_inodorum_sl14.jpg)
Systematyka
edytujW zależności od ujęcia systematycznego takson traktowany jest jako odrębny gatunek (Tripleurospermum inodorum (L.) Sch.Bip.)[3][4][5] lub jako podgatunek w obrębie gatunku maruna nadmorska (Tripleurospermum maritimum subsp. inodorum (L.) Appleq.[6]
Za odrębnością rangi gatunkowej T. inodorum i T. maritimum przemawia występowanie istotnych różnic w odniesieniu do takich cech jak: forma życiowa (T. inodorum to rośliny roczne, T. maritimum to głównie rośliny dwuletnie i byliny); różnice w budowie (pierwszy ma pędy wzniesione, odcinki liści wąskie, niemięsiste, żeberka na owocach oddalone; drugi ma pędy płożące, liście mięsiste, żebra gęste); u obu taksonów znane są populacje di- i tetraploidalne; oba taksony tworzą mieszańce, ale przynajmniej częściowo są one sterylne; oba różnią się preferencjami siedliskowymi. W efekcie taksony te wyróżniane są w randze odrębnych gatunków w licznych florach i bazach taksonomicznych[7][3][8].
Odrębny problem taksonomiczny stanowi nazwa rodzajowa – niezależnie od ujęcia wielu autorów umieszcza bowiem ten takson w rodzaju o nazwie Matricaria. Rozstrzygnięcia taksonomiczne tej kwestii opisane zostały w artykułach o rodzajach Tripleurospermum i Matricaria.
Zasięg geograficzny
edytujZe względu na szerokie rozprzestrzenienie tego taksonu na świecie[9], niektóre źródła wskazują na problem z ustaleniem jego pierwotnego obszaru występowania[10]. Inne uznają go za rodzimego na obszarze niemal całej Europy, północno-zachodniej i środkowej Azji[3]. Rośnie poza tym w Ameryce Północnej i Południowej, w Azji Wschodniej i Australii[11][3]. W Polsce takson ma status archeofita (archaeophyta resistentia) – uznaje się, że pojawił się przed XV wiekiem, a jego antropogeniczne pochodzenie potwierdzać ma przywiązanie do siedlisk kształtowanych przez człowieka[10]. Takson jest bardzo pospolity na terenie całej Polski[5].
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Roślina roczna o pędzie nagim (rzadkie owłosienie obecne jest tylko na młodych roślinach[4]), wzniesionym lub podnoszącym się, rozgałęziającym się górą, osiągającym 25–60 cm wysokości[12], rzadko nawet do 80 cm[5]. Łodyga zwykle jest pojedyncza[4].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście o długości 2–8 cm[4], 2–3 krotnie pierzastosieczne o równowąskich, ostro zakończonych odcinkach szerokości 0,3–0,5 mm. Na górnej stronie są nagie, na spodniej stronie bruzdowane[12]. Końcowe odcinki są nitkowato cienkie, niemięsiste[5], o długości od 4 do 20 mm[4].
- Kwiaty
- Zebrane w zwykle liczne koszyczki (nawet do ponad 200[4]) o średnicy 3–4,5 cm tworzące się pojedynczo na szczytach pędu lub tworzących podbaldachy[12][4]. Mają bardzo wypukłe, niemal półkoliste dno kwiatowe, wewnątrz pełne, bez plewinek[12]. Listki okrywy w jednym, lub dwóch szeregach. Posiadają ciemniejszy (ciemnozielony lub brązowawy[4]) nerw środkowy i jasne brzegi. Brzeżne, białe kwiaty języczkowate to kwiaty żeńskie[10]. W jednym koszyczku jest ich od 10 do 25[4]. Wewnętrzne, żółte kwiaty rurkowate to kwiaty obupłciowe. W górnej części są rozszerzone i posiadają na łatkach pomarańczowe gruczołki[10]. Na niektórych okazach brak białych kwiatów języczkowych, lub są silnie zredukowane, zwinięte w rurkę[13].
- Owoce
- Podługowate, jasnobrązowe niełupki[4]. Powierzchnia ich jest brodawkowata i pomarszczona, z trzema jasnymi, wyraźnie rozdzielonymi żebrami, dwoma czerwonymi, mniej więcej kolistymi gruczołkami i skórzastym rąbkiem kielichowym na szczycie[10][5].
- Gatunki podobne
- Maruna nadmorska, która od bezwonnej różni się pędami pokładającymi się (zwykle o wysokości poniżej 30 cm); liśćmi o odcinkach wałeczkowatych, mięsistych (do 1 mm szerokości), tępych lub z kończykiem; listkami okrywy na brzegu i wierzchołku blado lub ciemno obrzeżonymi; owocami z żebrami blisko stulonymi oraz wydłużonymi gruczołami żywicznymi. Takson ten zasiedla siedliska nadmorskie i solniska[5][7]. Maruna bezwonna jest też często mylona z rumiankiem pospolitym, który różni się jednak charakterystycznym, silnym zapachem, pustym wewnątrz i stożkowatym dnem kwiatostanowym[10]. Maruna nie posiada też własności leczniczych rumianku i z tego też powodu nazywana była nieprawym rumiankiem[14].
Biologia i ekologia
edytuj- Rozwój
- Roślina jednoroczna (terofit)[5][4]. Kwitnie od czerwca do września, czasami także w październiku. Jest owadopylna. Wytwarza bardzo wiele nasion; na jednej roślinie powstaje ich kilkadziesiąt tysięcy[10], czasami nawet ponad 300 tysięcy[13]. Kiełkują w temperaturze 5–35 °C[9]. Roznoszone są przez wiatr (anemochoria), ale także przez zwierzęta (endochoria). Mogą przetrwać niestrawione w układzie pokarmowym niektórych zwierząt (stwierdzono to m.in. u konia i krowy). Mogą kiełkować zaraz po upadnięciu na ziemię z rośliny. Zachowują zdolność kiełkowania do 10 lat[13].
- Siedlisko
- Siedliska ruderalne i segetalne: przydroża, trawniki, nieużytki, tereny kolejowe, gruzowiska, ogrody i pola uprawne, miedze, ugory. Czasami występuje masowo. Pojawia się także w miejscach silnie podmokłych, na przykład w nadrzecznych aluwiach[10]. Na polach uprawnych jest chwastem. Najczęściej pojawia się w uprawach zbóż, rzepaku, buraków, roślin strączkowych, kukurydzy i ziemniaków[9].
- Fitosocjologia
- Gatunek charakterystyczny dla klas Stellarietea mediae, związku Aphano-Matricarietum, zespołu Polygono-Chenopodium[15].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n = 36[5].
Szkodliwość i zwalczanie
edytujMaruna bezwonna może spowodować duże straty w uprawach. Szybko rosnąc pobiera z gleby duże ilości soli mineralnych i wody, osłabiając rośliny uprawne. Może spowodować wyleganie zbóż. Zagłusza siewki roślin uprawnych, kiełkuje bowiem bardzo szybko. W uprawach zbóż jej próg szkodliwości wynosi 3 – 10 roślin na 1 m². Szczególnie szkodliwa jest w uprawach buraków, rzepaku i ziemniaków[13].
Ogranicza się liczebność maruny w uprawach przez stosowanie zwykłych, standardowych zabiegów agrotechnicznych. Szczególnie ważne jest niszczące jej siewki wiosenne bronowanie gleby oraz jesienne podorywki. Należy unikać przenawożenia i stosować materiał siewny oczyszczony z nasion chwastów. Przy stosowaniu do nawożenia kompostu lub obornika należy pilnować, by były one dobrze przefermentowane. Ważne jest niszczenie chwastów na terenach przylegających do upraw. Jeśli jednak pojawi się w dużej ilości, należy ją zwalczać chemicznie. Jest wrażliwa na większość znajdujących się w herbicydach substancji czynnych. Zarejestrowano liczne preparaty przeznaczone do zwalczania maruny. Zwalczają one także liczne gatunki innych chwastów. Preparaty te zawsze należy stosować zgodnie z zaleceniami zawartymi na etykiecie preparatu i w odpowiedniej fazie rozwojowej, zarówno rośliny użytkowej jak i chwastu[13].
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b c d e Tripleurospermum inodorum (L.) Sch.Bip.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-10-31].
- ↑ a b c d e f g h i j k Tripleurospermum inodorum (Linnaeus) Schultz-Bipontinus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-10-31].
- ↑ a b c d e f g h Lucjan Rutkowski , Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, wyd. 2 popr. i unowocześnione, 2 dodruk, Warszawa: Wydawn. Naukowe PWN, 2007, s. 481, ISBN 83-01-14342-8 .
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 114, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b Luc Brouillet: Tripleurospermum Schultz-Bipontinus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-10-30].
- ↑ Tripleurospermum Sch.Bip.. [w:] Compositae. The Global Database [on-line]. TICA. [dostęp 2022-10-30].
- ↑ a b c Horst Klaaβen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limburgerhof: BASF Aktiengeselschaft, 2004.
- ↑ a b c d e f g h Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ Discover Life Maps. [dostęp 2018-01-23].
- ↑ a b c d František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
- ↑ a b c d e f Maruna bezwonna, nadmorska – opis, charakterystyka i zwalczanie. [dostęp 2018-01-23].
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych. Warszawa. ISBN 83-01-14439-4.
- BioLib: 41371
- EoL: 392764
- EUNIS: 160469
- Flora of China: 200024603
- Flora of North America: 200024603
- GBIF: 3104179
- identyfikator iNaturalist: 79441
- IPNI: 256500-1
- ITIS: 522916
- NCBI: 99108
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-113650
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:256500-1
- Tela Botanica: 69569
- identyfikator Tropicos: 2717917
- CoL: 58YGZ