August Emil Fieldorf
August Emil Fieldorf, ps. „Weller”, „Jordan”, „Nil” (ur. 20 marca 1895 w Krakowie, zm. 24 lutego 1953 w Warszawie) – polski dowódca wojskowy, generał brygady Polskich Sił Zbrojnych.
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
20 marca 1895 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1914–1945 |
Siły zbrojne | |
Formacja | |
Jednostki |
1 Pułk Piechoty |
Stanowiska |
dowódca sekcji, |
Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Emil_Fieldorf_Nil_MBP_1950.jpg/240px-Emil_Fieldorf_Nil_MBP_1950.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Fieldorf_a1.jpg/240px-Fieldorf_a1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/PomnikFieldorfaOpole.jpg/240px-PomnikFieldorfaOpole.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Areszt_na_Rakowieckiej.jpg/240px-Areszt_na_Rakowieckiej.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/%C5%81_Quarter_at_Military_Cemetery_in_Warsaw_%282023%29%2C_August_Emil_Fieldorf.jpg/240px-%C5%81_Quarter_at_Military_Cemetery_in_Warsaw_%282023%29%2C_August_Emil_Fieldorf.jpg)
Żołnierz Legionów Polskich, podpułkownik piechoty Wojska Polskiego II RP, uczestnik bitew I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej w 1939, następnie organizator i dowódca Kedywu Armii Krajowej oraz zastępca Komendanta Głównego Armii Krajowej, w 1940 pierwszy emisariusz Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i Naczelnego Wodza do kraju, następnie komendant organizacji "NIE". Oskarżony, skazany na karę śmierci i stracony przez władze komunistyczne Polski Ludowej, zrehabilitowany w 1989 roku. Kawaler Krzyża Złotego i Krzyża Srebrnego Orderu Virtuti Militari, pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.
Życiorys
edytujUrodził się 20 marca 1895 w Krakowie przy ul. Lubicz 24 (obecnie nr 32)[2][3] . Był wnukiem pochodzących z Moraw Andrzeja (sierżant saperów armii austriackiej, pracownik kolejowy, 1823-1881) i Eleonory z domu Gazda (1827-1912) oraz synem Andrzeja Franciszka (1866-1954, ślusarz i także pracownik kolei) i Agnieszki z domu Szwanda (1872-1941)[4][5][3] . 25 grudnia 1895 został ochrzczony w kościele św. Mikołaja (ksiądz nie zgodził się na pierwsze imię Emil, wobec czego wybrano August)[6]. Miał rodzeństwo Amalię (1872-1873), Emmę (1889-1923), Józefa (1891-1962), Jana (1893-1942, legionista[7], ofiara obozu Groß-Rosen)[8]. Z czasem rodzina Fieldorfów przeprowadziła się z ul. Lubicz 24 do domu przy ul. Bosackiej 12 (potem nr 26)[9].
Uczył się w rodzinnym Krakowie[10]. Wpierw ukończył naukę w 4-klasowej Szkole Wydziałowej im. św. Mikołaja[11]. Następnie kształcił się w krakowskich gimnazjach: w C. K. II Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, gdzie w roku szkolnym 1905/1906 był uczniem I klasy[12] (w sprawozdaniu za ten rok nie został wymieniony[13]), w C. K. V Gimnazjum (w 1907 ukończył tam II klasę[14]) oraz w C. K. IV Gimnazjum[15]. Potem kształcił się na prywatnych kursach gimnazjalnych, a ponadto dorywczo pracował[9]. Później ukończył naukę w krakowskim Seminarium Nauczycielskim Męskim[10]. W 1910 wstąpił do „Strzelca”, którego pełnoprawnym członkiem został w grudniu 1912[11][3] . Tam został absolwentem szkoły rekruckiej i kursu podoficerskiej[11][3] .
Służba wojskowa w latach 1914–1940
edytujPo wybuchu I wojny światowej 6 sierpnia 1914 na krakowskich Oleandrach zgłosił się na ochotnika do Legionów Polskich i wyruszył na front rosyjski[11]. Początkowo służył w 1 kompanii IV batalionu pełniąc funkcję dowódcy sekcji[10][3] . 10 października 1914 awansowany na sierżanta i był dowódcą plutonu[16]. 7 listopada 1914 skierowany do III batalionu, po sformowaniu I Brygady włączonego do 1 pułku piechoty[10]. Tam dowodził 2 kompanią w III batalionie[3] . Od 24 marca do 6 listopada 1915 dowodził 3 kompanią km w 1 p.p.[17][3] . Walczył regularnie w kompanii karabinów maszynowych, zarówno w 1 p.p., jak też w 7 pułku piechoty (od 8 lutego do 3 października 1916) i w 5 pułku piechoty (od 3 października 1916 do 21 sierpnia 1917)[16][3] . Jesienią 1916 został awansowany stopień starszego sierżanta[16][3] . Ukończył kształcenie w niższej szkole oficerskiej 5 p.p. w Komorowie[18][3] .
Po kryzysie przysięgowym skierowany do Przemyśla, wcielony do C. K. Armii i 21 września 1917 przeniesiony na front włoski i na obszarze Tyrolu Południowego służył w szeregach 2 kompanii karabinów maszynowych przy II Brygadzie Strzelców Cesarskich do września 1918[19][3] . Następnie, po otrzymaniu urlopu postanowił już nie wracać do służby w C. K. Armii i zgłosił się do Polskiej Organizacji Wojskowej w Krakowie[20][3] . We wrześniu 1918 otrzymał przydział do oddziału lotnego pod dowództwem ppor. Eugeniusza Wyrwińskiego[21]. W rodzinnym mieście u kresu wojny 31 października 1918 uczestniczył w rozbrajaniu Austriaków, po czym 1 listopada zgłosił się do odtwarzanego wcześniej 5 p.p. w formowanym Wojsku Polskim, otrzymując mianowanie na chorążego[21][3] . Rozkazem Naczelnego Dowództwa na Galicję Wschodnią z 24 grudnia 1918 został mianowany na stopień oficerski podporucznika (zatwierdzono dekretem Naczelnego Wodza Wojsk Polskich z 18 marca 1919 ze starszeństwem z 1 marca 1919)[21][3] . Od tego miesiąca do końca lutego 1919 był instruktorem w szkole karabinów maszynowych 5 p.p.[20]. Z racji swej służby w legionowym 1 p.p. w lutym 1919 został skierowany do odtworzonego 1 pułku piechoty Legionów, gdzie od 12 marca był dowódcą 1 kompanii karabinów maszynowych w składzie I batalionu[21][22][3] . W latach 1919–1920 uczestniczył w kampanii wileńskiej[20], w tym w walkach o Wilno w kwietniu 1919, w walkach o Staworowo 13 września 1919 i Dyneburg 23 września tego roku[23][3] . Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej w randze dowódcy kompanii od stycznia 1920 brał udział w kampanii łotewskiej, w walkach o wyzwolenie Żytomierza, znowu pod Dyneburgiem (w połowie lutego 1920 służył tam w garnizonie), potem od lipca 1920 w wyprawie kijowskiej i w bitwie pod Żytomierzem, w sierpniu 1920 w szeregach Grupy Uderzeniowej w Bitwie Warszawskiej, później w bitwie białostockiej (22 sierpnia 1920)[24][3] .
Od 18 października 1919 był żonaty z poznaną w Wilnie Janiną Kobylińską (zm. 13 lipca 1979), z którą miał dwie córki: Krystynę (ur. 25 lipca 1922, zm. 15 października 1979) i Marię (ur. 20 marca 1925, po mężu Czarska, zm. 21 listopada 2010)[25]. Tuż po ślubie złożył wniosek o przyjęcie do grona oficerów zawodowych[26]. W maju 1920 ukończył ostatni rok nauki w seminarium nauczycielskim[24]. 30 sierpnia 1920 został awansowany na stopień porucznika ze starszeństwem z dniem 2 maja 1920[27][3] . 5 grudnia 1921 otrzymał awans na stopień kapitana piechoty ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923[28][29][27]. W sierpniu 1922 został skierowany na przeszkolenie do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie[30], a 28 marca 1923 mianowany dowódcą kursu oficerów rezerwy przy dowództwie 1 Dywizji Piechoty Legionów w Wilnie[24]
W latach 20. i 30. pozostawał w służbie czynnej służąc w 1 pułku piechoty Legionów w Wilnie[31][32][33][34]. Od 24 kwietnia 1923 dowodził 5 kompanią, od 9 maja 1923 był zastępczo dowódcą II batalionu, od 26 sierpnia 1924 II oficerem sztabu w 1 DP, od 11 października 1924 dowodził 1 kompanią w 1 p.p. Leg., od 13 czerwca 1925 II batalionem tamże, a od 5 listopada 1925 kierował 4 kompanią[27]. Podczas przewrotu majowego w 1926 wraz z żołnierzami 1 p.p. stanął po stronie Marszałka, a w trakcie walk w stolicy odniósł ranę ramienia[27]. Potem w macierzystym pułku zastępczo dowodził I batalionem od 30 sierpnia 1926, a od 15 listopada był oficerem Przysposobienia Wojskowego (potwierdzenie przeniesienia tam 23 maja 1927)[35]. Na początku 1927 został II wiceprezesem zarządu związkowym Związku Piłki Nożnej w Wilnie[36]. Od 1 czerwca do 7 września 1927 odbył kurs unifikacyjno-doskonalący w Rembertowie, a zimą 1927/1928 także kurs wyszkolenia narciarskiego[37].
Na stopień majora piechoty awansował ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928[38][37][22]. W 1928 był komendantem obwodowym przysposobienia wojskowego przy 1 p.p. Leg.[39]. Od 31 stycznia 1929 był rejonowym komendantem PW przy 1 DPL[37]. Stamtąd został skierowany do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr III w Wilnie, gdzie w Okręgowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego został inspektorem wyszkolenia wf i pw[37]. 29 kwietnia 1930 został przeniesiony z DOK III do 1 p.p. Leg na stanowisko kwatermistrza[40][37]. Z dniem 20 kwietnia 1931 został zwolniony z zajmowanego stanowiska z równoczesnym oddaniem do dyspozycji dyrektora Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Warszawie[41][42]. Pozostając w dyspozycji dyrektora PUWFiPW objął obowiązki komendanta Zachodniego Okręgu Związku Strzeleckiego we Francji (organizacja tamże była przewidziana do różnorakich działań w przypadku wojny z Niemcami)[43]. Pierwszorzędnie sprawował stanowisko zastępcy kierownika Instruktoratu Wychowania Fizycznego przy Ambasadzie RP w Paryżu, majora Włodzimierza Zielińskiego[37][44]. Był autorem publikacji pt. Związek Strzelecki we Francji (wyd. fr. Union Polonaise de Tir en France)[45]. Został awansowany na stopień podpułkownika piechoty ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1932[46][47]. We Francji w 1932 otrzymał tytuł honorowego filistra Korporacji Polskiej Młodzieży Akademickiej „Filarecja”[48].
W marcu 1932 ponownie został przeniesiony do 1 p.p. Leg. na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[49][47]. Od 16 stycznia do 15 kwietnia 1934 był p.o. dowódcy pułku (na stanowisku formalnie pozostawał wtedy płk dypl. Zygmunt Wenda)[47]. W czerwcu 1934 odbył kurs informacyjny broni pancernej w Centrum Wyszkolenia Czołgów i Samochodów Pancernych w Modlinie[50]. W okresie służby w Wilnie zasiadał w sądzie koleżeńskim zarządu Koła Żołnierzy 1 p.p. Leg. oraz działał w Związku Oficerów Rezerwy[51]. Pomimo propozycji objęcia stanowiska dowódcy Brygady KOP „Podole”, pragnąc pozostać bliżej Wilna przyjął posadę na niższym szczeblu[51]. Formalnie 17 października 1935 został przeniesiony do Korpusu Ochrony Pogranicza na stanowisko dowódcy batalionu KOP „Troki”, które objął w listopadzie tego roku[52]. W kwietniu 1937 został zastępcą dowódcy pułku KOP „Wilno”, a posadę sprawował od 1 listopada 1937[53]. 28 stycznia 1938 został mianowany dowódcą 51 pułku Strzelców Kresowych w Brzeżanach[52][22]. Tę funkcję piastował już do końca okresu pokoju tj. do lata 1939[54]. Podobnie jak w Wilnie, także w Brzeżanach udzielał się w życiu społecznym, zasiadał w zarządzie okręgowym Ligi Morskiej i Kolonialnej, Powiatowym Komitecie Pożyczki Ochrony Przeciwlotniczej, Honorowym Komitecie „Dnia Katolickiego”[51].
W 1931 ogłoszono sprostowanie imienia z „Emil” na „August Emil”[55][48]. Pomimo dwojga imion w życiu codziennym używał najczęściej drugiego Emil[56]. W przedwojennym życiu prywatnym interesował się sportem, uprawiał jazdę konną, siatkówkę, wędkarstwo[57].
Po wybuchu II wojny światowej na czele 51 p.p. walczył w okresie kampanii wrześniowej 1939[58]. Po rozbiciu pułku w nocy z 8 na 9 września w bitwie pod Iłżą, zorganizował odprawę dla swoich żołnierzy i pożegnał się z nimi[59]. Początkowo usiłował przedostać się na wschód w stronę Złoczowa do Ośrodka Zapasowego rozbitej 12 DP[3] , ale wobec agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 zawrócił i w cywilnym ubraniu dotarł do rodzinnego Krakowa[60]. Stamtąd miał zamiar udać się do Francji, jednak po przekroczeniu granicy polsko-słowackiej (21 października 1939) został zatrzymany na granicy słowacko-węgierskiej koło Rożniawy 25/26 października[3] , po czym był internowany w obozie w Pelsőc[59]. W kilka tygodni później zbiegł z obozu internowania i przez Węgry przedostał się na zachód, gdzie zgłosił się do tworzącej się polskiej armii w stacji zbornej oficerów w Paryżu (9 lutego 1940), potem w Bessières[61][3] .
We Francji ukończył kursy sztabowe i zarządzeniem Wodza Naczelnego z dniem 3 maja 1940 został awansowany na stopień pułkownika piechoty w szeregach Wojska Polskiego we Francji[62][22]. Otrzymał przydział do Wojskowego Biura dla Spraw Kraju w związku z planem skierowania go do okupowanej Polski (otrzymał fałszywą tożsamość „Sylwester Maj”)[63]. Tenże zamysł uniemożliwiła klęska Francji i konieczność ewakuacji do Anglii w czerwcu 1940, gdzie trafił także Fieldorf[64][22]. Niebawem został wyznaczony przez władze polskie pierwszym emisariuszem Rządu i Naczelnego Wodza do kraju[63]. Od tego czasu używał fałszywych dokumentów na nazwisko „Emil Wielowiejski”[65]. Po odprawie 17 lipca 1940 wyruszył w podróż z Londynu: którą najpierw odbył statkiem z Liverpoolu do Cape Town w Południowej Afryce, następnie drogą lotniczą na północ (od przelotu nad rzeką Nil wziął się jego późniejszy pseudonim) do Kairu (11 sierpnia 1940), potem do Adany w Turcji przez Stambuł, Grecję, Belgrad do Budapesztu pod koniec sierpnia 1940[66]. Stamtąd trasą sztafetową przez Tatry i Podhale przedostał się na obszar Generalnego Gubernatorstwa, po czym dotarł do Warszawy około 9 września 1940[67][22].
Działalność konspiracyjna 1940–1945
edytujW okupowanej przez Niemców Polsce początkowo działał w warszawskim Związku Walki Zbrojnej, pełniąc funkcje oficera do zadań specjalnych komendanta głównego, od października 1940 działał w Biurze Inspekcji KG ZWZ, sprawując stanowisko inspektora Obszaru Krakowsko-Śląskiego (w tym czasie używał fałszywej tożsamości „Walenty Gdanicki”, syn Wawrzyńca, ur. 3 stycznia 1894 w Warszawie jako zamieszkały w Komorowie, gmina Helenów, z zawodu kolejarz)[68][3] . Był zaangażowany w działania związane z przygotowaniem powrotu na ziemie polskie Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza w październiku 1941[69][3] . W listopadzie 1941 został oddelegowany do Okręgu Wileńskiego i dzięki temu mógł spotkać się z najbliższą rodziną[70][3] . Po przekształceniu ZWZ w Armię Krajową w okresie od lutego do sierpnia 1942 pełnił funkcję komendanta Obszaru II Białystok AK, posługując się w tym czasie pseudonimami „Weller” i „Jordan”[71]. W listopadzie 1942 został mianowany dowódcą Kierownictwa Dywersji (Kedywu) Komendy Głównej Armii Krajowej (organizował struktury od sierpnia tego roku)[72][71][3] . Od końca 1942 mieszkał przy ul. Kazimierzowskiej 81 m. 1 w Warszawie[73]. Służbę na stanowisku szefa Kedywu pełnił formalnie od 11 stycznia 1943 do marca 1944 używając pseudonimu „Nil”[74]. Wydał wiele rozkazów likwidacji przedstawicieli niemieckiej administracji w okupowanej Polsce, w tym generała SS Franza Kutschery, zastrzelonego podczas Akcji Kutschera w Warszawie, a także innych funkcjonariuszy okupacyjnych: Schultza, Langego, Bürckla, Frühwirtha, Weffelsa, Lechnera, Brauna[75][76]. Jednocześnie brał udział w działalności Kierownictwa Walki Konspiracyjnej oraz od 15 lipca 1943 Kierownictwa Walki Podziemnej[74][3] .
Już jesienią 1943 otrzymał od gen. Tadeusza Komorowskiego ps. „Bór” zadanie stworzenia i kierowania głęboko zakonspirowaną organizacją „Niepodległość” o kryptonimie „NIE”, kadrowym odłamem AK przygotowywanym do działań w warunkach możliwej okupacji sowieckiej[77][3] . Stanowisko objął po ustąpienia z funkcji szefa Kedywu, aby móc poświęcić się wyłącznie temu zadaniu[77]. Wyznaczony do nowych zadań pozostawał w konspiracji i nie uczestniczył w powstaniu warszawskim latem 1944 (w dodatku też w sierpniu tego roku był poważnie chory na czerwonkę)[78], Rozkazem Naczelnego Wodza Kazimierza Sosnkowskiego z 28 września 1944 został awansowany na stopień generała brygady[79]. Pozostając komendantem „NIE” w październiku 1944 odmówił objęcia funkcji szefa sztabu KG AK[80], zaś pod koniec listopada tego roku został zastępcą dowódcy AK, gen. Leopolda Okulickiego ps. „Niedźwiadek”[80][81], pozostając w tej funkcji do 19 stycznia 1945[82].
Represje i proces 1945–1953
edytujNa skutek przypadku (podejrzenie o spekulację) 7 marca 1945 został aresztowany przez NKWD w Milanówku pod fałszywym nazwiskiem „Walenty Gdanicki” i nierozpoznany został odesłany z siedziby NKWD we Włochach do obozu w Rembertowie, a stamtąd 26 marca 1945 wywieziony w głąb ZSRR do obozu pracy na Uralu[83][3][82]. Przebywał na obszarze obwodu swierdłowskiego[84] w łagrach: Stara Bieriezówka w rejonie Wierchoturje, potem też w miejscowościach Stupino, Nowa Bieriezówka i Hudiakowo[3][82]. Podczas odbywania kary nie został rozpoznany[3] . Na początku października 1947 skierowany do Możgi koło Kazania[85]. Zapadłszy na chorobę w tym samym miesiącu został zwolniony i 26 października 1947 powrócił do Polski, gdzie pozostając pod fałszywym nazwiskiem trafił do Białej Podlaskiej, dalej do Warszawy, do rodzinnego Krakowa, a w końcu osiadł w Łodzi, gdzie przebywała jego żona z córkami, zamieszkując przy ul. Jakuba 8/4a (dzisiejsza ul. Adama Próchnika 39)[86][3] . Po powrocie do ojczyzny nie ujawnił się i z nadszarpniętym zdrowiem nie był w stanie podjąć pracy[87][3] .
W odpowiedzi na obietnicę amnestii 4 lutego 1948 zgłosił się do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Łodzi i ujawnił się, podając prawdziwe imię i nazwisko, stopień generała brygady i przebieg działalności okupacyjnej[88] (mimo tego na ewidencję RKU został wciągnięty jako „Walenty Gdanicki”). 23 czerwca tego roku zwrócił się na piśmie do ministra obrony narodowej z prośbą o uregulowanie stosunku do służby wojskowej, podpisując pismo podpisał prawdziwym imieniem i nazwiskiem mając na celu uzyskanie emerytury[88]. W tym czasie był objęty stałą inwigilacją ze strony służb bezpieczeństwa władz komunistycznych[89]. W październiku 1950 spotkał się z gen. Gustawem Paszkiewiczem, wówczas dyrektorem Biura Wojskowego Ministerstwa Leśnictwa, a przed wojną i w czasie kampanii wrześniowej, dowódcą 12 DP. Od byłego przełożonego uzyskał pisemne potwierdzenie przebiegu służby wojskowej w czasie wojny. Z tym dokumentem stawił się w Rejonowej Komendzie Uzupełnień w Łodzi. Po wyjściu z siedziby RKU 9 listopada 1950 został aresztowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (tzw. UB), przewieziony do Warszawy i osadzony w areszcie śledczym przy ul. Koszykowej[90]. 13 grudnia 1950 został przewieziony do więzienia mokotowskiego przy ul. Rakowieckiej 37[91]. Pomimo tortur Fieldorf odmówił współpracy z MBP[92]. Prowadzone przeciw niemu śledztwo zamknięto w MBP 31 lipca 1951[93]. 22 października 1951 Prokuratura Generalna PRL dokonała zatwierdzenia aktu oskarżenia[93]. W jego treści zarzucono gen. „Nilowi” m.in. wydawanie rozkazów zwalczania partyzantki radzieckiej i „lewicowych podziemnych grup niepodległościowych” oraz „obywateli narodowości żydowskiej na terenie woj. białostockiego, nowogródzkiego i lubelskiego”[94][92].
W próbie ratowania generała uczestniczyła dwukrotnie – na prośbę jego żony, raz po zatrzymaniu, drugi po wyroku – siostra Feliksa Dzierżyńskiego – Aldona (1870–1966; I voto Bułhak, II voto Kojałłowicz) zamieszkała podówczas w Łodzi[95], ponieważ drugim mężem córki Fieldorfów – Krystyny, był jej siostrzeniec – Emil Ney (osiadły w Australii)[96]. Po sfingowanym procesie, w którym przedstawiono wymuszone w śledztwie przez UB zeznania podwładnych gen. Fieldorfa – mjr. Tadeusza Grzmielewskiego „Igora” i płk. Władysława Liniarskiego „Mścisława”, których torturowano, generał Fieldorf został 16 kwietnia 1952 skazany w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy przez sędzię Marię Gurowską na karę śmierci przez powieszenie[97][3] . 20 października 1952 Sąd Najwyższy na posiedzeniu odbywającym się w trybie tajnym, pod nieobecność oskarżonego i jedynie na podstawie nadesłanych dokumentów, w składzie sędziowskim: Emil Merz, Gustaw Auscaler i Igor Andrejew przy udziale wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL Pauliny Kern, zatwierdził wyrok[98][99][100]. Rodzina Fieldorfa wniosła prośbę o ułaskawienie, ale prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski[101]. Opinię w tej sprawie wydał Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy na posiedzeniu 8 grudnia 1952 (skład: sędzia Maria Gurowska oraz ławnicy Michał Szymański i Bolesław Malinowski), podając, że generał nie zasługuje na prawo łaski[100]. 12 grudnia 1952 zdanie SW podzielił Sąd Najwyższy[102]. Osobną prośbę o ułaskawienie skierował do Rady Państwa adwokat Fieldorfa, Mieczysław Maślanko[103]. W decyzji z 3 lutego 1953 Rady Państwa nie skorzystano z prawa łaski[102]. Sam generał podczas widzenia z żoną 3 lutego 1953 stanowczo zabronił składania wniosków o ułaskawienie[103]. Zgodnie z jego przekonaniem został skazany na karę śmierci za odmowę podjęcia współpracy z komunistycznymi służbami[103].
W relacjach współwięźniów Fieldorf został zapamiętany w pozytywnym świetle, odnosił się jednakowo otwarcie wobec osadzonych różnego pochodzenia, w tym innych narodowości (np. Niemców czy Żydów)[103]. Wicedyrektor Departamentu III Generalnej Prokuratury Alicja Graff zwróciła się do naczelnika więzienia o „wydanie niezbędnych zarządzeń do wykonania egzekucji”. Wyrok śmierci przez powieszenie wykonano 24 lutego 1953 o godz. 15.00 w więzieniu Warszawa-Mokotów przy ul. Rakowieckiej[104][3] . Świadek egzekucji, prokurator Witold Gatner, moment ten opisał następująco: „Byłem zdenerwowany, napięty. Czułem, że trzęsą mi się nogi. Skazany patrzył mi cały czas w oczy. Stał wyprostowany. Nikt go nie podtrzymywał. Po odczytaniu dokumentów zapytałem skazanego, czy ma jakieś życzenie. Na to odpowiedział: «Proszę powiadomić rodzinę». Oświadczyłem, że rodzina będzie powiadomiona. Zapytałem ponownie, czy jeszcze ma jakieś życzenia. Odpowiedział, że nie. Wówczas powiedziałem: «Zarządzam wykonanie wyroku». Kat i jeden ze strażników zbliżyli się (...). Postawę skazanego określiłbym jako godną. Sprawiał wrażenie bardzo twardego człowieka. Można było wprost podziwiać opanowanie w obliczu tak dramatycznego wydarzenia”[105].
4 maja 1957 wszczęto postępowanie rehabilitacyjne dotyczące uchylenia wyroków skazujących Fieldorfa, po czym 4 lipca 1958 Prokuratura Generalna wydała postanowienie o umorzeniu śledztwa wobec stwierdzenia braku dowodów winy[104]. Kilkadziesiąt lat potem, decyzją prokuratora generalnego PRL Józefa Żyty z 7 marca 1989 gen. Fieldorf został zrehabilitowany, zmieniono postanowienie, „zarzucanej mu zbrodni nie popełnił”[94][106].
Miejsce pochówku ciała generała Fieldorfa przez wiele lat pozostawało nieznane. Jego symboliczny grób na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (aleja A, kwatera 14, rząd IV[107][108]) ustanowiły żona i córki generała, przeznaczając na to środki otrzymane z odszkodowania przyznanego ze Skarbu Państwa[102]. Nowy nagrobek został ufundowany w 1972 przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego (w treści inskrypcji podano, iż Fieldorf „zmarł śmiercią tragiczną”)[109]. Pomnik nagrobny odnowiono i w 1994 staraniem Marii Fieldorf-Czarskiej wspomnianą inskrypcję dotyczącą okoliczności śmierci generała zastąpiono słowami „zamordowany w więzieniu mokotowskim”[110]. W monografii Augusta Emila Fieldorfa wydanej przez Instytut Pamięci Narodowej podano, że spoczywa w Kwaterze na Łączce[111].
Śledztwo w sprawie mordu sądowego
edytujŚledztwo w sprawie mordu sądowego na gen. Fieldorfie zostało wszczęte w 1992 przez poprzednika IPN – Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Objęło ono wszystkie osoby, które w latach 1950–1952 zaangażowane były w sprawę gen. „Nila”. Byli to:
- prokuratorzy Naczelnej Prokuratury Wojskowej – Helena Wolińska
- prokuratorzy Prokuratury Generalnej – Beniamin Wejsblech i Paulina Kern
- sędzia Sądu Wojewódzkiego Maria Gurowska i dwóch ławników – Bronisław Malinowski i Mieczysław Szymański
- sędziowie orzekający w Sądzie Najwyższym – Emil Merz, Gustaw Auscaler i Igor Andrejew
W trakcie śledztwa okazało się, że podejrzani albo już nie żyją, albo zmarli w trakcie postępowania. Akt oskarżenia udało się sformułować jedynie wobec Wolińskiej i Gurowskiej.
Starania córki generała o wymierzenie sprawiedliwości w stosunku do żyjących winnych zbrodni ukazuje film pt. W sprawie generała Fieldorfa.
Upamiętnienie
edytujPrzez lata starania mające na cele przywrócenie pamięci gen. Fieldorfa czyniła jego bratanica Maria wraz z mężem Leszkiem Zachutą[112].
- W lutym 1972 wdowa po generale „Nilu” zadzwoniła do Gabinetu MON, prosząc o wskazanie jej miejsca pochówku męża[94]. Nie udało się go ustalić, jednak za zgodą ministra obrony narodowej[82] generała broni Wojciecha Jaruzelskiego na symbolicznym grobie generała Fieldorfa postawiono pomnik. Klepsydra symbolizująca grób znajduje się także w Kwaterze na Łączce Cmentarza Wojskowego.
- W latach 1985–1988 poczta podziemna ruchu antykomunistycznego w Polsce wydawała znaczki pocztowe upamiętniające gen. Fieldorfa[113]. 21 października 1999 Poczta Polska wydała kopertę upamiętniającą generała „Nila”[114].
- W rozkazie nr 2 Komendanta Hufca ZHP w Lubinie z 1 lutego 1989 nadano imię gen. bryg. A.E. Fieldorfa ps. „Nil” Młodzieżowemu Kręgowi Instruktorskiemu „Siódemka” z Lubina (był to historycznie pierwszy w Polsce akt przyjęcia patronatu generała)[115].
- 29 czerwca 1989 aleja Bolesława Bieruta została przemianowana na ulicę gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” w Warszawie[96]. Ponadto ulice jego imienia ustanowiono w wielu polskich miastach, m.in. w Częstochowie, Krakowie, Nowym Sączu, Opolu, Szczecinie[96]. W Bielsku-Białej powstało Rondo gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”[116][96].
- W 1992 powstał biograficzny film dokumentalny pt. On wierzył w Polskę... w reżyserii Aliny Czerniakowskiej.
- Na stulecie urodzin Fieldorfa w 1995 wydano medalion wykonany z brązu (wykonawca Andrzej Kołaczyński)[117]. Inny medal z wizerunkiem generała wykonał Tadeusz Tchórzewski[117].
- Popiersie „Nila” wykonał prof. Stanisław Wiśniewski[117]
- 7 kwietnia 1998 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monetę kolekcjonerską pamięci gen. Emila Fieldorfa (projektantki: Roussanka Nowakowska i Ewa Tyc-Karpińska)[114].
- W 2000 powstało w Krakowie Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila”[118][119].
- W 2004 Zespół Szkół Mechanicznych nr 4 w Krakowie otrzymał imię gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”[119].
- Generał Fieldorf został także patronem Koła nr 14 Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej – Okręgu Warszawa, Integracyjnej Społecznej Szkoły Podstawowej nr 18 w Milanówku (zob. Willa „Bożenka” w Milanówku), Szkoły Podstawowej w Bobrowicach[119]. 7 czerwca 2013 w Szkole Podstawowej w Rakowcu odbyła się uroczystość nadania szkole imienia Generała Augusta Emila Fieldorfa ps. „Nil”.
- 1 października 2005 otwarto Rondo Augusta Emila Fieldorfa-Nila w Warszawie, gdzie ustanowiono pomnik, a na fasadzie budynku Akademii Obrony Narodowej umieszczono tablicę pamiątkową[120].
- 27 lipca 2006, przy okazji obchodów 62. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego, prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego[121]. Uroczystość wręczenia orderu rodzinie odbyła się 30 lipca 2006[122].
- 29 lutego 2008 Sejm VI kadencji na swoim 9. posiedzeniu uczcił pamięć generała Augusta Emila Fieldorfa[123]
- 11 listopada 2007 został odsłonięty pomnik-popiersie gen. Fieldorfa w Parku im. Henryka Jordana w Krakowie[119].
- 17 kwietnia 2009 odbyła się premiera filmu biograficznego Generał Nil w reżyserii Ryszarda Bugajskiego[124]. W rolę Fieldorfa wcielił się Olgierd Łukaszewicz[125][124]. Córka generała, Maria Fieldorf-Czarska zgłaszała zastrzeżenia dotyczące informacji zawartych w scenariuszu filmu[126].
- W kwietniu 2009 na dziedzińcu przy Domu Słowa w Toruniu odsłonięto popiersie generała „Nila”[124].
- 25 czerwca 2009 minister obrony narodowej nadał Jednostce Wsparcia Dowodzenia i Zabezpieczenia Wojsk Specjalnych imię gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” od 31 lipca 2009[127][128]. 4 września 2010 wręczono tej jednostce sztandar oraz odsłonięto pomnik-popiersie generała, zaprojektowane przez prof. Czesława Dźwigaja[129]. 18 marca 2011 zmieniono nazwę na Jednostka Wojskowa „Nil”[128]. W święto jednostki otwarto aleję im. gen. Fieldorfa[128].
- W 2012 powstał film reportażowy pt. Generał „Nil” i rotmistrz Pilecki - w poszukiwaniu bohaterów (scenariusz: Magdalena Belka, Łukasz Frątczak)[130].
- W 2012 raper Tadek opublikował utwór muzyczny pod tytułem „Generał Nil” stanowiący upamiętnienie osoby Augusta Emila Fieldorfa[131], wydany następnie na płycie Niewygodna prawda.
- W 2018 r. Narodowy Bank Polski wydał upamiętniającą Fieldorfa srebrną monetę kolekcjonerską o nominale 10 złotych należącą do serii „Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni”[132].
- 8 maja 2018 Tomasz Zdzikot działając z upoważnienia Ministra Obrony Narodowej nadał 2 Regionalnej Bazie Logistycznej w Warszawie imię gen. Emila Augusta Fieldorfa ps. „Nil”[133].
- Czytelnia Oddziału IPN w Gdańsku otrzymała imię gen. Fieldorfa[119].
Pomniki
edytuj- w Warszawie:
- 26 września 2010 przy kościele parafii św. Ojca Pio na Gocławiu przy ul. Fieldorfa 1 odsłonięto pomnik generała (autor Jacek Kucaba)[134]
- przed bramą Akademii Sztuki Wojennej
- na osiedlu Armii Krajowej w Opolu (autor Marian Lewczak), odsłonięty 24 maja 2011[128]
- w Krakowie, w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (III.6, autor Wojciech Siek) – popiersie zrealizowane w ramach projektu „słynni Polacy XX w.”, odsłonięty 11 listopada 2007[135]
- w Sierpcu na skwerku naprzeciw dworca PKP, odsłonięty 10 maja 2012[136]
- w Olsztynie na skwerze im. Generała Fieldorfa Nila na Jarotach, odsłonięty 23 lutego 2014 (tymczasowy)[137]
- 1 marca 2023 w Głogowie odsłonięto pomnik poświęcony Augustowi Emilowi Fieldorfowi w ramach "Alei Pamięci", obok 15 innych pomników żołnierzy podziemia antykomunistycznego[138].
Tablice pamiątkowe
edytuj- w kościele w Milanówku odsłonięto tablicę upamiętniającą Generała, odsłonięta 24 lutego 1978[96].
- w Panteonie Polski Walczącej według projektu Władysława Śniadeckiego z 1986[139]
- w Klasztorze Jasnogórskim w Częstochowie, odsłonięta w 1987
- na obelisku w Skarżysku-Bzinie, odsłonięta w 1987
- w Krakowskim Kościele Ojców Kapucynów, odsłonięta w 1988
- na domu, w którym urodził się generał w Krakowie przy ulicy Lubicz 32, odsłonięta 11 listopada 1989[140]
- na domu, w którym mieszkał tuż przed aresztowaniem: Łódź ul. A. Próchnika 39; odsłonięta 1 września 1989[141]
- na murze Opactwa Cystersów w Wąchocku, odsłonięta 17 czerwca 1990[114]
- w kościele Najświętszej Maryi Panny Królowej Różańca Świętego w Gdańsku-Przymorzu z 1994[142]
- w kościele św. Jacka w Warszawie z medalionem według projektu Grażyny Roman-Dobrowolskiej, odsłonięta 20 marca 2000[139]
- w Zespole Szkół Mechanicznych nr 4 w Krakowie zaprojektowana przez Macieja Zychowicza z 2004[143]
- na Kościele Garnizonowym w Gliwicach, odsłonięta w 2009
- w kościele Bł. Franciszki Siedliskiej w Olsztynie – Jarotach, odsłonięta 23 lutego 2014[144]
- w Szkole Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 3 w Krakowie (ul.Topolowa 22), odsłonięta 15 czerwca 2018[145][146]
Tablica pamięci generała „Nila”, ul. Topolowa 22 w Krakowie - tablica pamiątkowa i most im. Generała Augusta Emila Fieldorfa ps. „NIL”. Znajduje się on w Łanach i jest częścią Wschodniej Obwodnicy Wrocławia. Most ten łączy ze sobą Gminę Siechnice z Gminą Czernica[147]
Ordery i odznaczenia
edytuj- Order Orła Białego nr 112 – pośmiertnie (27 lipca 2006)[121][148]
- Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 64 (28 września 1944, „za całokształt pracy konspiracyjnej na najbardziej eksponowanych kierowniczych stanowiskach i za wybitną postawę i gotowość podjęcia najcięższych zadań, którym zawsze podołał”)[149][150][151]
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7169 (17 maja 1922, „za wybitne męstwo okazane pod Hulewiczami w połowie sierpnia 1916”[152])[153]
- Krzyż Niepodległości (9 stycznia 1932, „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”)[154][155]
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1937, „za zasługi w służbie ochrony pogranicza”)[156][53]
- Krzyż Walecznych – czterokrotnie (po raz pierwszy w 1921[157] za walki o Wilno na początku 1919, po raz drugi, trzeci i czwarty za walki o Staworowo 13 września 1919, za walki o Dyneburg 23 września 1919, za walkę o Białystok 22 sierpnia 1920[158])
- Medal Wojska – czterokrotnie (15 sierpnia 1948, „za dokonanie w czasie wojny czynu przynoszącego szczególne korzyści wojskom lądowym, a wykraczającego poza normalny obowiązek lub za szczególnie sumienną służbę w czasie wojny”; nr leg. 41008)[159][160][161]
- Złoty Krzyż Zasługi (24 maja 1929, „za zasługi na polu przysposobienia wojskowego”)[162][163]
- Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[150]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 (1928)[150]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928)[150]
- Srebrny Medal za Długoletnią Służbę (11 listopada 1938)[164]
- Brązowy Medal za Długoletnią Służbę (10 maja 1938)[165]
- Odznaka „Za wierną służbę” (sierpień 1916)[16][150]
- Odznaka pamiątkowa Korpusu Ochrony Pogranicza[166]
- Brązowa odznaka strzelecka[166]
- Odznaka pamiątkowa 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych[167]
- Krzyż „Wilno-Wielkanoc”[168][150]
- Krzyż Kampanii Wrześniowej – pośmiertnie (15 sierpnia 1985)[169]
- Krzyż Armii Krajowej – pośmiertnie (15 sierpnia 1967)[170]
- Honorowa odznaka żołnierza Komendy Głównej AK Oddziału V K. Łączności Zagranicznej „Zagroda” – pośmiertnie (15 sierpnia 1981)[170]
- Odznaka Pamiątkowa Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty ZWZ-AK – pośmiertnie (29 listopada 1985)[169]
- Krzyż Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” – pośmiertnie (4 listopada 1988)[171]
- Medal 10 Rocznicy Wojny Niepodległościowej – Łotwa (1928)[172][173]
- Krzyż Oficerski Order Zasługi – Węgry (1936)[53]
Przypisy
edytuj- ↑ Muzeum Armii Krajowej. muzeum-ak.krakow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-03)]..
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 9, 41.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Słownik LP ↓.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 9, 41, 52, 54.
- ↑ Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Agnieszka Fieldorf. rakowice.eu. [dostęp 2022-09-04].
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 9, 56, 57.
- ↑ Janusz Cisek, Ewa Kozłowska, Łukasz Wieczorek: Fieldorf Jan (Jan Wacław). zolnierze-niepodleglosci.pl. [dostęp 2022-09-04].
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 9, 35, 41, 61-63.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 41.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 10.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 10, 41.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 58.
- ↑ Sprawozdanie Dyrektora C. K. Gimnazyum św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1906. Kraków: 1906, s. 102-103.
- ↑ Sprawozdanie Dyrektora C. K. Gimnazyum V w Krakowie za rok szkolny 1906/07. Kraków: 1907, s. 21.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 41, 58.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 10, 42.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 42.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 11.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 11-12, 42.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 12.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 12, 42.
- ↑ a b c d e f Generałowie II Rzeczypospolitej, s. 86.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 12-13, 42.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 43.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 13, 14, 36, 42, 43, 97.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 13, 42.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 14, 43.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 414.
- ↑ Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 357.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 14.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 125.
- ↑ Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 121.
- ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 203.
- ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 531.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 14, 15, 43, 44.
- ↑ Wychowanie fizyczne i sporty. Z ruchu organizacyjnego. „Światfilm”. Nr 2, s. 4, 13 lutego 1927.
- ↑ a b c d e f Generał 2013 ↓, s. 15, 44.
- ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 182.
- ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 17.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930, s. 104.
- ↑ Zarządzenia Ministra Spraw Wojskowych. Zwalniam. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”. Nr 5, s. 226, 3 sierpnia 1931.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 15, 44, 120.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 15-16, 44, 124.
- ↑ Szafkowski 1999 ↓, s. 64, 67–68.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 124, 134, 135.
- ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 25.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 16, 44.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 44.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932, s. 232.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 16, 45.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 17.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 6, 17, 45.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 17, 45.
- ↑ Rocznik Oficerski 1939 ↓, s. 13, 607.
- ↑ Zarządzenia Ministra Spraw Wojskowych. Zmiany (sprostowania) nazwisk, imion i dat urodzenia. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”. Nr 5, s. 257, 3 sierpnia 1931.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 6.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 15.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 6, 17-18, 45.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 18, 45.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 18.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 19, 45.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 19, 45, 188.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 19.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 19, 46.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 19, 191, 193.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 20, 2, 46.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 20, 46.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 20, 26, 46, 196, 203.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 21.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 21, 46.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 22, 46.
- ↑ Witkowski 1984 ↓, s. 33.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 46.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 23, 46.
- ↑ Witkowski 1984 ↓.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 23.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 24, 46.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 25.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 25, 200.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 25, 46.
- ↑ Artykuł Kim był generał Fieldorf na portalu Pozytywy.com. pozytywy.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-07)]..
- ↑ a b c d Generałowie II Rzeczypospolitej s. 89.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 26, 47.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 26.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 27, 47.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 28, 31, 47.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 28.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 29, 47.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 29.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 30, 47.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 31, 47.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 31.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 47.
- ↑ a b c Gabriel Zmarzliński , Dwaj generałowie – August Fieldorf i Wojciech Jaruzelski, „Dziennik Trybuna”, 27 marca 2020 [dostęp 2020-04-24] (pol.).
- ↑ Źródlak Wojciech, Brat krwawego Feliksa; [w:] „Kronika m. Łodzi”, nr 1/2007, s. 202–211.
- ↑ a b c d e Generał 2013 ↓, s. 36.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 33, 47.
- ↑ Maria Fieldorf, Leszek Zachuta, Gen. „Nil”. Żołnierz Polski Walczącej, Legion, rok 60, nr 1, Kraków 1988 (na prawach rękopisu).
- ↑ Maria Fieldorf, Leszek Zachuta, Generał „Nil” August Emil Fieldorf, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1993.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 33, 48.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 33.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 48.
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 34.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 35, 48.
- ↑ Generał „Nil” w pamięci bliskich i ludzi, których spotkał na drodze życia Polska – to była miłość...
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 35-36, 49.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 35.
- ↑ Wyszukiwarka cmentarna --- Warszawskie cmentarze [online] [dostęp 2019-11-14] (pol.).
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 48, 49, 262.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 49, 262.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 25, 48.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 8.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 266.
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 36, 268.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 36, 38.
- ↑ Mapa rondo gen. Augusta Emila Fieldorfa "Nila" Bielsko-Biała. mapy.e-turysta.pl. [dostęp 2022-09-04].
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 267.
- ↑ Muzeum Armii Krajowej im. Gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie.
- ↑ a b c d e Generał 2013 ↓, s. 37.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 37, 270.
- ↑ a b M.P. z 2006 r. nr 73, poz. 730.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 37, 49.
- ↑ Elektroniczna wersja stenogramu Sejmu: [1].
- ↑ a b c Generał 2013 ↓, s. 38.
- ↑ Generał Nil. FilmPolski.pl. [dostęp 2012-05-12].
- ↑ Opowieść o człowieku niezłomnym. fieldorf.pl. [dostęp 2013-06-06]. (pol.).
- ↑ Decyzja Nr 208/MON ministra obrony narodowej z dnia 25 czerwca 2009 w sprawie nadania imienia patrona oraz ustanowienia dorocznego Święta Jednostki Wsparcia Dowodzenia i Zabezpieczenia Wojsk Specjalnych (Dz. U. MON z 16 lipca 2009, Nr 13, poz. 146).
- ↑ a b c d Generał 2013 ↓, s. 39.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 39, 275.
- ↑ Generał "Nil" i rotmistrz Pilecki - w poszukiwaniu bohaterów. tvp.pl, 2012. [dostęp 2020-03-04].
- ↑ Tadek Firma Solo „Rotmistrz Witold Pilecki”. wp.pl, 2012-02-14. [dostęp 2012-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-24)].
- ↑ Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni – August Emil Fieldorf „Nil”. nbp.pl, 23 lutego 2018. [dostęp 2024-05-16]. (pol.).
- ↑ Dz.U. MON 2018 ↓, poz. 57.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 39, 276.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 37, 272.
- ↑ Magdalena Staniszewska: Odsłonięcie pomnika generała Nila – 10.05.2012. sierpc.com.pl, 2012-05-12. [dostęp 2012-05-13].
- ↑ Olsztyn24 – W 61. rocznicę śmierci gen. Augusta Fieldorfa „Nila”.
- ↑ Żołnierze wyklęci - w Głogowie upamiętniono ich aleją. Kogo przedstawiają pomniki? [online], Głogów Nasze Miasto, 1 marca 2023 [dostęp 2023-06-04] (pol.).
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 269.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 56.
- ↑ „Głos Robotniczy”. 25-27.08.1989, nr ...., s....
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 36, 269.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 270.
- ↑ Obchody rocznicy śmierci gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” – Debata – Regionalny Portal Olsztyna.
- ↑ Bartosz Dybała: Kraków. Generał „Nil” ma swoją tablicę pamiątkową. gazetakrakowska.pl, 2018-06-15. [dostęp 2019-02-21].
- ↑ Kraków: odsłonięto tablicę Fieldorfa „Nila” w SP im. Frycza Modrzewskiego. radiomaryja.pl, 2018-06-15. [dostęp 2019-02-21].
- ↑ CONCEPT Intermedia www.sam3.pl, Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” – I Mila dla Nila [online], UG Siechnice [dostęp 2019-03-06] (pol.).
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 279.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 25, 46, 201, 202.
- ↑ a b c d e f Maria Fieldorf, Leszek Zachuta: General „Nil” August Emil Fieldorf. Fakty, Dokumenty Relacje. Warszawa: PAX, 1993, s. 126, 396.
- ↑ Łukomski G. , Polak B. , Suchcitz A. , Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, Koszalin 1997, s. 369 .
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 11, 43.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 4 stycznia 1923, s. 6.
- ↑ M.P. z 1932 r. nr 12, poz. 16.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 17, 44, 142.
- ↑ M.P. z 1937 r. nr 260, poz. 410.
- ↑ Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2142 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 80).
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 13-14, 43.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 29, 47, 224.
- ↑ Generał August Fieldorf "Nil" Żołnierz Wyklęty. 4rblog.wp.mil.pl, 2017-02-03. [dostęp 2017-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-04)].
- ↑ Tablica z informacją o odznaczeniu. 4rblog.wp.mil.pl, 2017-02-03. [dostęp 2017-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-04)].
- ↑ M.P. z 1929 r. nr 123, poz. 302.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 15, 44, 117.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 45.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 45, 177.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 167.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 176.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 12-13.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 49, 278.
- ↑ a b Generał 2013 ↓, s. 48, 277.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 49, 279.
- ↑ Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 12 z 6 sierpnia 1929 r.
- ↑ Generał 2013 ↓, s. 17, 44.
Bibliografia
edytuj- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2021-01-07].
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
- Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
- Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
- Henryk Witkowski: Kedyw okręgu warszawskiego Armii Krajowej w latach 1943–1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1984. ISBN 83-202-0217-5.
- Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945 T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1987, s. 66–68. ISBN 83-211-0758-3.
- Stanisław Marat , Jacek Snopkiewicz , Zbrodnia. Sprawa generała Fieldorfa-Nila, Warszawa: Wydawnictwo Alfa, 1989, ISBN 83-7001-308-2, OCLC 834089836 .
- Zbigniew Mierzwiński: Generałowie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1990: Wydawnictwo Polonia, s. 85–90. ISBN 83-7021-096-1.
- Marek Ney-Krwawicz: Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990, s. 432. ISBN 83-211-1055-X.
- Tadeusz Kryska-Karski i Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Editions Spotkania, Warszawa 1991, wyd. II uzup. i poprawione, s. 91.
- Zbigniew Szafkowski. Działalność Polskiego Związku Strzeleckiego we Francji i Belgii w latach 1913–1940. „Prace Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej”. 2, 1999. Częstochowa: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. ISSN 1505-4241.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6.
- Wielka Księga Piechoty, tom 12, Wiesław Olczak 12 Dywizja Piechoty, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2017, ISBN 978-83-7945-592-8 (całość) ISBN 978-83-7945-604-8 (t. 12).
- Dziennik Urzędowy Ministra Obrony Narodowej. Ministerstwo Obrony Narodowej, 2018. (pol.).
- Janina Fieldorf, Opowieść o moim mężu, Emilu Fieldorfie.
- Maria Fieldorf, Leszek Zachuta: Generał August Emil Fieldorf 1895–1953. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2013, s. 1-287. ISBN 978-83-7629-453-7.
- Janusz Cisek, Ewa Kozłowska, Łukasz Wieczorek: Fieldorf Emil August, ps. „Nil”. zolnierze-niepodleglosci.pl. [dostęp 2022-09-04].