Kujawy: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
Usunięta treść Dodana treść
→Regionalizacja Kujaw: lit. |
m MalarzBOT: WP:CHECK#64: poprawiam link tożsamy z tekstem linka |
||
Linia 16:
'''Kujawy''' ([[Łacina|łac.]] ''Cuiavia'', [[Język niemiecki|niem.]] ''Kujawien'') – [[Kraina historyczna|region historyczno]]-[[Region kulturowy|etnograficzny]] w środkowo-północnej [[Polska|Polsce]], na [[Pojezierze Wielkopolskie|Pojezierzu Wielkopolskim]], w dorzeczu środkowej [[Wisła|Wisły]] i górnej [[Noteć|Noteci]]. Główną grupą etnograficzną regionu są [[Kujawiacy]].
Większa część Kujaw leży na terenie [[
Duże połacie centralnych Kujaw zajmują [[czarne ziemie]] – jedne z najurodzajniejszych gleb w Polsce. Do bogactw naturalnych należy także [[Halit|sól kamienna]], wydobywana w okolicach [[Inowrocław]]ia i sól warzona z solanki z odwiertów w [[Ciechocinek|Ciechocinku]]. Niektóre źródła uznają [[Włocławek]] za stolicę całych Kujaw<ref>{{cytuj|tytuł=Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni|redaktor=Józef Lachowski|miejsce=Toruń – Lwów|data=1939|s=7, 154, 176}}</ref><ref>{{cytuj|tytuł=Monografia Włocławka|autor=Michał Morawski|data=1933|s=94, 364, 368}}</ref><ref>{{cytuj|tytuł=Przewodnik Ilustrowany po Włocławku|redaktor=Stanisław Jankowski|data=1922|s=43}}</ref>. Zwyczajowo rozdziela się natomiast Kujawy etnograficzne na wschodnie ze stolicą we Włocławku i zachodnie ze stolicą w [[Inowrocław]]iu<ref>{{cytuj|autor=Ryszard Kukier|tytuł=Regionalizacja etnograficzna Kujaw|czasopismo=Prace komisji historii BTN|wydawca=[[Wydawnictwo Naukowe PWN|PWN]]|miejsce=Łódź|data=1963}}</ref>.
Linia 41:
* '''Kujawy Zachodnie''' – obejmujące obszar dawnego [[Księstwo gniewkowskie|księstwa gniewkowskiego]] i [[Księstwo inowrocławskie|inowrocławskiego]]. Stolicą Kujaw Zachodnich jest [[Inowrocław]].
* '''Kujawy Wschodnie''' – obejmujące teren dawnego księstwa brzesko-kujawskiego. Stolicą Kujaw Wschodnich jest [[Włocławek]].
* '''Kujawy Północne''' – obejmujące obszar dawnego [[Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie|księstwa bydgosko-wyszogrodzkiego]]. Mianem Kujaw Północnych określany jest teren [[
Natomiast pod względem etnograficznym Kujawy dzielą się na:
Linia 47:
* '''Kujawy białe''' (polne) – centralna część Kujaw położona między [[Gniewkowo|Gniewkowem]], [[Aleksandrów Kujawski|Aleksandrowem Kujawskim]] i [[Brześć Kujawski|Brześciem]]; w odróżnieniu od Kujaw czarnych posiada gleby piaszczysto-gliniaste ([[Gleby szarobrunatne|szare]]) i niewielkie zagajniki leśne;
* '''Kujawy nadwiślańskie''' – pas terenu otaczający od południa [[Wisła|Wisłę]], obejmuje wsie dawniej [[Olędrzy|olęderskie]] i miasta leżące nad rzeką, związane niegdyś z handlem zbożowym: [[Solec Kujawski]], [[Podgórz (Toruń)|Podgórz]], [[Nieszawa|Nieszawę]], [[Włocławek]]; [[Oskar Kolberg]] zalicza także do tego regionu [[powiat bydgoski]] z [[Bydgoszcz]]ą, [[Fordon (Bydgoszcz)|Fordonem]] i [[Koronowo|Koronowem]]<ref>{{cytuj |autor = Kolberg Oskar |tytuł = Kujawy lud, jego zwyczaje, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce |data = 1867 |opis = Seria III cz. 1 i 2 |miejsce = Warszawa |s = 38–39}}</ref>, zaś nizinę nadrzeczną od Solca do Bydgoszczy nazywa Żuławami Kujawskimi;
*
* '''Kujawy garbate''' – pogranicze kujawsko-[[Pałuki|pałuckie]] od [[Pakość|Pakości]] na południu do [[Nowa Wieś Wielka (województwo kujawsko-pomorskie)|Nowej Wsi Wielkiej]] na północy;
* '''Bachorza''' – rejon zabagnionej (od XIX w., [[
* '''Kujawy leśne''' – południowy skraj regionu na [[Pojezierze Kujawskie|Pojezierzu Kujawskim]] w okolicy [[Lubień Kujawski|Lubienia]], [[Chodecz|Chodcza]] i [[Przedecz|Przedcza]];
* '''Kujawy borowe''' – tereny zalesione [[Bór sosnowy|borami sosnowymi]] na wschodnim i południowym obrzeżu regionu, zamieszkiwane przez [[Borowiacy Kujawscy|Borowiaków Kujawskich]] (okolice [[Izbica Kujawska|Izbicy Kujawskiej]] i [[Brdów|Brdowa]], [[Lasy Gostynińsko-Włocławskie]]).
Linia 72:
Z Kujawami wiąże się plemię [[Goplanie|Goplan]], których niektórzy badacze utożsamiają z [[Mazowszanie|Mazowszanami-Kłobianami]] lub po prostu z [[Kujawianie|Kujawianami]]. Stworzyli oni strukturę plemienną z głównymi ośrodkami w [[Gniezno|Gnieźnie]] i [[Kruszwica|Kruszwicy]]. Przed rokiem 950 roku Kujawy zostały włączone w skład państwa [[Polanie|Polan]]<ref>{{Cytuj|autor=Sławomir Wadyl|tytuł=Pomorze Wschodnie w X wieku. Uwagi na marginesie pracy Błażeja Śliwińskiego, „Początki Gdańska: Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku”|czasopismo=Pomorania Antiqua|wydanie=vol. 24|s=298}}</ref>, będąc dla nich pomostem dla ekspansji w kierunku Pomorza Wschodniego. W wyniku zajęcia terytorium Goplan ziemie kujawskie znalazły się pod silnym wpływem kultury polańskiej i zatraciły [[Mazowsze|mazowszański]] charakter<ref>{{cytuj|autor=Andrzej Bańkowski|rozdział=Wstęp autorski|tytuł=Etymologiczny Słownik języka polskiego|wolumin=1|miejsce=Warszawa|wydawca=PWN|data=2000}}</ref>.
Żyzne gleby i obfite źródła solne Kujaw sprzyjały wczesnemu rozwoju osadnictwa i powstawaniu licznych [[
=== Czasy przedrozbiorowe ===
Linia 86:
Po śmierci księcia [[Księstwo inowrocławskie|Kujaw inowrocławskich]] [[Ziemomysł inowrocławski|Ziemomysła]] w 1287 roku, jego księstwo uległo podziałowi pomiędzy trzech synów. Na początku XIV wieku doszło do wykrystalizowania księstw, rządzonych samodzielnie przez każdego z nich. [[Leszek inowrocławski|Leszek]] tytułował się odtąd księciem Kujaw i [[Inowrocław]]ia, [[Przemysł inowrocławski|Przemysł]] – księciem Kujaw, [[Wyszogród (Bydgoszcz)|Wyszogrodu]] i [[Bydgoszcz]]y, [[Kazimierz III gniewkowski|Kazimierz]] – księciem Kujaw i [[Gniewkowo|Gniewkowa]].
W 1327 lub 1328 r. wobec wybuchu [[
[[Wojna polsko-krzyżacka (1327–1332)|Wojna polsko-krzyżacka 1327–1332]] spowodowała duże zniszczenia na Kujawach. Jeszcze w 1329 r. Krzyżacy zdobyli [[Ziemia dobrzyńska|ziemię dobrzyńską]] oraz spalili [[Włocławek]]. W 1330 r. obrócili w ruinę [[Wyszogród (Bydgoszcz)|Wyszogród]] oraz [[Bydgoszcz]], w 1331 r. zdobyli [[Inowrocław]], a w 1332 r. [[Brześć Kujawski|Brześć]]. 27 września 1331 roku [[
W okresie rządów [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]] (1370–1382), [[ziemia dobrzyńska]] oraz północno-zachodnia część Kujaw (terytorium bydgoskie) została oddana w [[lenno]] [[Kazimierz IV słupski|Kaźkowi Słupskiemu]], a w latach 1378–1392 terytorium bydgoskie, inowrocławskie, gniewkowskie oraz ziemię dobrzyńską oddano w lenno [[Władysław Opolczyk|Władysławi Opolczykowi]]. Dodatkowo po śmierci Ludwika Węgierskiego (1383) Kujawy brzeskie opanował [[Siemowit IV|Siemowit IV Mazowiecki]]. Dopiero zabiegi [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]] spowodowały odzyskanie w komplecie ziem kujawskich i wcielenie ich do [[Korona Królestwa Polskiego|Królestwa Polskiego]].
Linia 94:
Pod koniec XIV wieku dawne tereny księstw kujawskich pozostały podzielone administracyjnie na dwa województwa: [[Województwo inowrocławskie|inowrocławskie]] (z powiatami [[inowrocław]]skim i [[Bydgoszcz|bydgoskim]]) i [[Województwo brzeskokujawskie|brzeskokujawskie]] (z powiatami [[Brześć Kujawski|brzeskim]], [[Kruszwica|kruszwickim]], [[Radziejów|radziejowskim]], [[Przedecz|przedeckim]] i [[Kowal (miasto)|kowalskim]]). Dodatkowo w skład [[Województwo inowrocławskie|województwa inowrocławskiego]] wchodziła zachowująca odrębność samorządową [[ziemia dobrzyńska]] z trzema powiatami: dobrzyńskim, rypińskim i lipnowskim. Granica między województwami ciągnęła się od [[Nieszawa|Nieszawy]] na wschodzie po [[Gębice (województwo kujawsko-pomorskie)|Gębice]] na zachodzie przez okolicę [[Służewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Służewa]], [[Kruszwica|Kruszwicy]] i [[Strzelno|Strzelna]]. Granicą oddzielającą na północy Kujawy od [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]] była linia [[Trzęsacz (województwo kujawsko-pomorskie)|Trzęsacz]] – [[Wielonek (Cierplewo)|Wielonek]] (na północ od [[Koronowo|Koronowa]]) oraz rzeka [[Wisła]]. Od [[Wielkopolska|Wielkopolski]] oddzielał Kujawy m.in. ciąg jezior byszewskich do [[Ślesin (województwo kujawsko-pomorskie)|Ślesina]] (granica z powiatem [[Nakło nad Notecią|nakielskim]]), [[Noteć]] (granica z powiatem [[Kcynia|kcyńskim]]) i [[Jezioro Pakoskie|Jeziora Pakoskie]] (granica z powiatem [[Gniezno|gnieźnieńskim]]).
W XV wieku istniały na terenie Kujaw cztery hierarchie urzędów ziemskich: dwie pełne (brzeska i inowrocławska) oraz dwie niepełne ([[Bydgoscy urzędnicy ziemscy|bydgoska]] i [[
Podział na dwie części Kujaw, istniejący do upadku [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]], nie zatarł więzi etnicznej i dzielnicowej, wzmacnianej przez wspólne miejsca obrad [[Sejmiki ziemskie|sejmiku ziemskiego]] obu województw ([[Radziejów]] – od XVI w., [[Lipno]] dla [[
W czasie [[Wielka wojna z zakonem krzyżackim|wielkiej wojny polsko-krzyżackiej]] (1409–1411) Kujawy spełniały ważną rolę strategiczną jako przedpole działań wojennych. W 1409 r. pod odbitym z rąk Krzyżaków [[Zamek w Bydgoszczy|zamkiem w Bydgoszczy]] zawarto [[rozejm]], zaś w 1410 r. cześć sił krzyżackich pod wodzą [[Heinrich von Plauen|Henryka von Plauen]] oczekiwała pod [[Świecie]]m na działania zaczepne z północnych Kujaw, nie biorąc z tego powodu udziału w [[Bitwa pod Grunwaldem|bitwie pod Grunwaldem]]. W bitwie tej pod wodzą [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]] walczyły [[Chorągiew (wojsko)|chorągwie]]: kujawska i dobrzyńska, zaś w październiku 1410 r. pod [[Koronowo|Koronowem]] rycerstwo polskie również z udziałem Kujawian stoczyło zwycięską [[Bitwa pod Koronowem|bitwę z Krzyżakami]].
Po raz ostatni Kujawy przeżyły [[
Późnośredniowieczne Kujawy, choć nie były dużą krainą – uważane były przez współczesnych za jedną z bogatszych i ważniejszych ekonomicznie ziem polskich. Ocenia się, że gęstość zaludnienia na centralnych Kujawach w XIV wieku znacznie przekraczała przeciętny wskaźnik dla całego [[Zjednoczone Królestwo Polskie|Królestwa]]. W [[Proces warszawski 1339|procesie polsko-krzyżackim w 1339 r.]] wyżej oceniono straty królewskie poniesione z tytułu zaboru Kujaw, niż [[Pomorze Gdańskie|Pomorza Gdańskiego]], [[Ziemia chełmińska|ziemi chełmińskiej]] i [[Ziemia michałowska|michałowskiej]]. Podstawą bogactwa tej ziemi w XIII – XV w. było obok wyjątkowo urodzajnych gleb, położenie na szlakach handlowych: z [[Morze Bałtyckie|Bałtyku]] nad [[Morze Czarne]] oraz drogi z północy na [[Węgry]]. W XV wieku głównym przedmiotem eksportu stało się [[Zboża|zboże]] spławiane masowo drogą wodną [[Wisła|Wisły]]. Związany z tym był rozwój gospodarki [[Folwark|folwarczno]]-[[
W XVI – XVII w. większość ziemi na Kujawach należała do [[Szlachta w Polsce|szlachty]] (folwarcznej i zagrodowej). Nie było wielkich posiadłości ziemskich. Przeważały majątki, w skład których wchodziły 3–4 wsie. Ok. 15% stanowiła własność królewska, zaś 25% – kościelna. Największymi kościelnymi właścicielami ziemskimi były: [[Biskupi włocławscy|biskupstwo włocławskie]], [[
W końcu XVI wieku w pasie nadwiślańskim Kujaw pojawiło się osadnictwo [[Olędrzy|olęderskie]]. Największe nasilenie tego procesu nastąpiło w XVIII w. Osadnicy – początkowo [[Olędrzy|Holendrzy]], później [[Niemcy (naród)|Niemcy]], zajmowali tereny zalewowe, bagniste, wymagające szczególnego gospodarowania. Należały do nich m.in. nadwiślańskie wsie: [[Strzelce Dolne]], [[Brdyujście|Fordonek]], [[Łęgnowo]], [[Otorowo (województwo kujawsko-pomorskie)|Otorowo]], [[Przyłubie (województwo kujawsko-pomorskie)|Przyłubie]], [[Wielka Nieszawka|Wielka]] i [[Mała Nieszawka]], [[Rudak]], [[Stawki (Toruń)|Stawki]], [[Brzoza (powiat toruński)|Brzoza]], [[Otłoczyn]], [[Wołuszewo]], [[Słońsk Dolny|Słońsk]]. Na obszarach tych wykształcił się nowy typ budownictwa zagrodowego, różniący się od polskich wsi, położonych na równinnych, centralnych Kujawach.
Od lat 20. XVII wieku zaczął się stopniowy upadek gospodarczy Kujaw spotęgowany kolejnymi [[
=== Pod zaborami (1772–1807) ===
W wyniku [[I rozbiór Polski|I rozbioru]] w 1772 [[Królestwo Prus]] zagarnęło znaczną część [[Województwo inowrocławskie|województwa inowrocławskiego]] i zachodnią część [[Województwo brzeskokujawskie|województwa brzesko-kujawskiego]]. Obszary te weszły w skład [[Obwód Nadnotecki|Obwodu Nadnoteckiego]] (1772–1806) ze stolicą w [[Bydgoszcz]]y, który objął pozyskane przez Prusy tereny kujawsko-wielkopolskie. Po [[II rozbiór Polski|II rozbiorze]] reszta Kujaw przeszła pod panowanie Prus. Rejon ten wszedł w skład nowej prowincji pruskiej [[Prusy Południowe]]. W rezultacie [[III rozbiór Polski|III rozbioru Polski]] ponownie dokonano rozczłonkowania ziem kujawskich, dzieląc je między [[Prusy Zachodnie]] ([[Obwód Nadnotecki]] – m.in. okolice Bydgoszczy i Inowrocławia), [[Prusy Południowe]] (rejon Brześcia, Kowala i Radziejowa) i [[Prusy Nowowschodnie]] (okolice Włocławka).
Jakkolwiek utrata państwowości stanowiła katastrofę polityczną, to w sferze gospodarczej takiej zapaści nie odnotowano. Na Kujawach rozpoczęto przeobrażanie struktury agrarnej poprzez oczynszowanie i [[uwłaszczenie chłopów]] oraz wprowadzenie nowych roślin uprawnych m.in. [[ziemniak]]a, który w krótkim czasie stał się podstawą wyżywienia ludności wsi. Nastąpiła intensyfikacja produkcji rolnej, w szczególności zbóż, wywołana dużym popytem na rynkach zagranicznych i korzystnym [[
=== Księstwo Warszawskie (1807–1815) ===
Linia 119:
=== Pod zaborami (1815–1920) ===
W 1815 na mocy postanowień [[
W granicach [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwa Polskiego]] znalazła się południowo-wschodnia część regionu kujawskiego oraz [[ziemia dobrzyńska]]. Obszar ten został objęty zasięgiem województw (od 1837 r. [[
W granicach [[Królestwo Prus|Królestwa Prus]] znalazła się północno-zachodnia część Kujaw z [[Inowrocław]]iem i [[Bydgoszcz]]ą. Cały ten obszar wraz z [[Wielkopolska|Wielkopolską]] wchodził w skład [[Wielkie Księstwo Poznańskie|Wielkiego Księstwa Poznańskiego]] – jednej z 10 prowincji państwa pruskiego, któremu formalnie zagwarantowano pewną autonomię (do 1848 r.) Prowincje pruskie dzieliły się na mniejsze struktury administracyjne: [[
Granica rozdzielająca Kujawy na część pruską ('''Kujawy Pruskie''') i rosyjską ('''Kujawy Kongresowe''') ciągnęła się od [[Otłoczyn]]a w pobliżu [[Toruń|Torunia]] po [[Wilczyn (województwo wielkopolskie)|Wilczyn]] na południe od [[Strzelno|Strzelna]]. Po stronie pruskiej pozostały m.in. [[Gniewkowo]], [[Strzelno]], [[Mogilno]], a po rosyjskiej – [[Służewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Służewo]], [[Radziejów]], [[Piotrków Kujawski]], [[Skulsk]]. Podział ten przetrwał do początku [[I wojna światowa|I wojny światowej]]. Ponad stuletni rozdział umocnił poczucie przynależności regionalnej mieszkańców tych prowincji, ale spowodował również umocnienie stereotypów i odrębności, które trudno było przełamać w przyjętych po odzyskaniu niepodległości podziałach administracyjnych [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]]. Różnice w kulturze materialnej nie zniwelowały natomiast jedności kultury duchowej, stroju i gwary. Podziały wynikały z różnic polityki społeczno-gospodarczej, jaką prowadziły państwa zaborcze. W [[Królestwo Prus|Prusach]] ustawa [[Uwłaszczenie chłopów|uwłaszczeniowa]] ukazała się w 1823 roku, zaś w [[Zabór rosyjski|zaborze rosyjskim]] – w 1864 r. Z uwłaszczeniem chłopów w Prusach wiązała się też komasacja i separacja gruntów, co z punktu widzenia gospodarczego było zjawiskiem umożliwiającym intensyfikację produkcji rolnej. Z drugiej strony rosyjska część Kujaw odczuła znacznie ciężary, zniszczenia i represje związane z powstaniami: [[Powstanie listopadowe|listopadowym]] i [[Powstanie styczniowe|styczniowym]]. Po [[Powstanie styczniowe|powstaniu styczniowym]] pod wpływem haseł [[Praca organiczna|pracy organicznej]] odnotowano różne formy kształcenia ludności wsi, zwłaszcza przy dworach szlacheckich.
Linia 142:
=== II wojna światowa ===
Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]] prawie całe Kujawy zostały wcielone do [[III Rzesza|III Rzeszy]] w granice prowincji [[Kraj Warty]] ({{w języku|de|Warthegau}}), z wyjątkiem rejonu [[Bydgoszcz]]y, włączonego do Okręgu Rzeszy [[Gdańsk-Prusy Zachodnie]] (niem. {{j|de|kursywa=tak|Gau Danzig-Westpreussen}}). Wymienione prowincje niemieckie dzieliły się na [[
Pod względem podziału administracyjnego II stopnia, północno-zachodnia część regionu kujawskiego weszła w skład [[Rejencja bydgoska (1939–1945)|rejencji bydgoskiej]], zaś część środkowa i południowo-wschodnia w skład [[Rejencja inowrocławska|rejencji inowrocławskiej]] (powiaty inowrocławski, włocławski, nieszawski i mogileński)<ref>Mirosław Krajewski, Kujawy wschodnie i ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945), Oficyna Wydawnicza „Lega", Włocławek 2002, {{ISBN|83-88115-41-3}}.</ref>.
Linia 167:
=== Charakterystyka ===
[[Plik:Rezerwat Dziki Ostrów runo 1.jpg|thumb|[[Rezerwat przyrody Dziki Ostrów]]]]
Część Kujaw leży w regionie określanym jako [[Wysoczyzna Kujawska]]. Jest to płaska lub lekko falista [[wysoczyzna morenowa]] o średniej wysokości 100–130 m n.p.m. Miejscami występują [[Morena|wzniesienia morenowe]] i wały piaszczysto-żwirowe. Pod utworami lodowcowymi występują pokłady [[Halit|soli kamiennej]] i [[
W obrębie Wysoczyzny Kujawskiej wyróżnia się część północną określaną jako [[Równina Inowrocławska]]. Ma ona charakter monotonnej [[
Północną granicę Kujaw stanowi [[Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka]], która na wschód od [[Nakło nad Notecią|Nakła]] rozszerza się w [[Kotlina Toruńska|Kotlinę Toruńsko-Bydgoską]]. W rejonie [[Bydgoszcz]]y i [[Koronowo|Koronowa]] Kujawy Północne obejmują fragment [[Pojezierze Pomorskie|Pojezierza Pomorskiego]].
Linia 192:
=== Klimat ===
Położenie Kujaw na pograniczu Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej i [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]] powoduje, że w regionie tym zaznaczają się wyraźnie cechy przejściowości pomiędzy oddziaływaniem wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Cechą charakterystyczną są niskie [[
=== Gleby ===
Kujawy stanowią teren o glebach na ogół dobrych. Największą powierzchnię zajmują [[gleby płowe]] i [[Gleby brunatne właściwe|brunatne]]. Urodzajne [[czarne ziemie]] zajmują około jedną trzecią powierzchni regionu i występują głównie na [[Równina Inowrocławska|Równinie Inowrocławskiej]] (na północ od [[Inowrocław]]ia oraz okolice [[Radziejów|Radziejowa]]). Miejscami występują [[torf]]y, [[
=== Hydrografia ===
Sieć rzeczna na Kujawach jest uboga. Charakterystyczna jest dysproporcja pomiędzy dużą arterią wodną, jaką stanowi [[Wisła]], a ubogą siecią drobnych cieków, z których wiele funkcjonuje okresowo. Na taki stan rzeczy składają się: wyjątkowo niska suma rocznych [[
Większość Kujaw należy do [[Dorzecze Wisły|dorzecza Wisły]], lecz w zachodniej części regionu przebiega dział wodny oddzielający go od [[Dorzecze Odry|dorzecza Odry]]. Z większych rzek oprócz [[Wisła|Wisły]] znaczenie żeglowne odgrywają rzeki: [[Noteć]], [[Zgłowiączka (rzeka)|Zgłowiączka]] i [[Brda]].
Na terenie Kujaw występuje blisko 600 [[
Plik:Jezioro Gopło.JPG|[[Gopło|Jezioro Gopło]]
Plik:Przyjezierze plaża 1.jpg|Kąpielisko [[Przyjezierze (województwo kujawsko-pomorskie)|Przyjezierze]] nad [[Jezioro Ostrowskie (kujawsko-pomorskie)|jeziorem Ostrowskim]]
Linia 229:
** [[Rezerwat przyrody Różanna Dęby im. Nadleśniczego Jana Rychlickiego|Różanna Dęby]] – 200-letnia [[Dąbrowa (las)|świetlista dąbrowa]] w [[Koronowo (gmina)|gminie Koronowo]]
** [[Augustowo (rezerwat przyrody)|Augustowo]] – [[ols porzeczkowy]] i [[ols torfowcowy]] położony w [[Dobrcz (gmina)|gminie Dobrcz]]
** [[Rezerwat przyrody Ostrów koło Pszczółczyna|Ostrów koło Pszczółczyna]] – [[
** [[Rezerwat przyrody Dziki Ostrów|Dziki Ostrów]] – [[Dąbrowa (las)|dąbrowa świetlista]] na ostrowie leśnym łąk nadnoteckich koło [[Brzoza (powiat bydgoski)|Brzozy Bydgoskiej]]
** [[Rezerwat przyrody Łażyn|Łażyn]] – 150-letni [[bór sosnowy]] w [[Puszcza Bydgoska|Puszczy Bydgoskiej]]
** [[Rezerwat przyrody Mierucinek|Mierucinek]] – [[grąd]] [[
** [[Rezerwat przyrody Dębice|Dębice]] – [[Fitocenoza|fitocenozy]] leśne zarostowe i łąkowe w okolicy [[Michelin (Włocławek)|Michelina]]
** [[Rezerwat przyrody Wójtowski Grąd|Wójtowski Grąd]] – [[grąd]]y i [[Bór mieszany świeży|bory mieszane]] na wydmowym zboczu rynny jeziornej w Lasach Gostynińsko-Włocławskich
** [[Rezerwat przyrody Olszyny Rakutowskie|Olszyny Rakutowskie]] – [[ols]]y i [[
** [[Rezerwat przyrody Grodno|Grodno]] – jezioro Grodno wraz z naturalnymi zbiorowiskami leśnymi, położony w [[Baruchowo (gmina)|gminie Baruchowo]] między [[Kowal (miasto)|Kowalem]], a [[Lubień Kujawski|Lubieniem]]
* florystyczne
Linia 242:
* ornitologiczne
** [[Rezerwat przyrody Balczewo|Balczewo]] – chroni miejsca lęgowe i żerowiska ptaków błotnych i wodnych w [[Dąbrowa Biskupia (gmina)|gminie Dąbrowa Biskupia]]
** [[Ostrowo (rezerwat przyrody)|Czapliniec Ostrowo]] – chroni miejsca lęgowe [[
** [[Rezerwat przyrody Jezioro Rakutowskie|Jezioro Rakutowskie]] – ochrona jeziora i jego otoczenia w Lasach Gostynińsko-Włocławskich
** [[Rezerwat przyrody Jazy|Jazy]] – chroni miejsca lęgowe [[
* słonoroślowy
** [[Rezerwat przyrody Ciechocinek|Ciechocinek]] – ochrona bogatego zespołu [[Halofity|słonorośli]] przy [[tężnia]]ch w [[Ciechocinek|Ciechocinku]]
Linia 254:
** [[Ostoja Nadgoplańska]]
** [[Błota Rakutowskie]]
* [[
** [[Gopło|Jezioro Gopło]]
** [[Solecka Dolina Wisły]]
Linia 300:
|-
|3.
|[[Plik:POL Fordon (dzielnica Bydgoszczy) COA.svg|22x22px]] [[Fordon (Bydgoszcz)|Fordon]]<ref group="uwaga">Dawniej miasto, obecnie dzielnica [[Bydgoszcz
|71 850
|30,63 km²
Linia 504:
== Turystyka ==
Region obfituje w zabytki [[Architektura romańska w Polsce|architektury romańskiej]] (XI – XII w.) Należą do niej m.in. [[Bazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w Kruszwicy]], [[Rotunda św. Prokopa w Strzelnie|rotunda świętego Prokopa w Strzelnie]], [[Kościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie|klasztor norbertanek w Strzelnie]], [[Parafia św. Małgorzaty w Kościelcu Kujawskim|kościół św. Małgorzaty w Kościelcu Kujawskim]], [[Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu|kościół NMP w Inowrocławiu]]. Do najstarszych świątyń na Kujawach należy także [[Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Włocławku|katedra we Włocławku]] oraz klasztory [[
Przez zachodnią cześć Kujaw biegnie [[Szlak Piastowski]]. Do najważniejszych miejscowości turystyczno-krajoznawczych należą: [[Kruszwica]], [[Strzelno]], [[Inowrocław]], [[Włocławek]], [[Bydgoszcz]], [[Koronowo]]. Uzdrowiskami są [[Ciechocinek]], [[Inowrocław]], [[Wieniec-Zdrój]]. Walory rekreacyjne oferują kąpieliska nad jeziorami ([[Przyjezierze (województwo kujawsko-pomorskie)|Przyjezierze]], [[Jezioro Jezuickie|Jezuickim]], [[Borówno (jezioro na Wysoczyźnie Świeckiej)|Borównem]], [[Jezioro Koronowskie|Zalewem Koronowskim]]), lasy ([[Puszcza Bydgoska]]). Corocznie urządzane są rekonstrukcje bitew polsko-krzyżackich: [[Bitwa pod Płowcami|pod Płowcami]] (1331) i [[Bitwa pod Koronowem|pod Koronowem]] (1410).
Linia 520:
* [[Bartłomiej z Bydgoszczy]] (1480–1548) – [[Bernardyni|bernardyn]], leksykograf, autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego;
* [[Tekla Justyna Chopin]] (1782-1861) – matka kompozytora [[Fryderyk Chopin|Fryderyka Chopina]]<ref>Mirosław Krajewski, ''Dobrzyńskie listy Fryderyka F. Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827)'', Rypin 2010, s. 11-13.</ref>
* [[Albert Michelson|Albert Abraham Michelson]] (1852–1931) – fizyk amerykański, laureat [[
* [[Jan Kasprowicz]] (1860–1926) – [[Literatura polska – Młoda Polska|polski]] [[Poezja|poeta]], [[dramat]]urg;
* [[Samuel Poznański]] (1864-1921) – rabin postępowy, orientalista, historyk
|