Tur leśny: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
Usunięta treść Dodana treść
Usunięcie odwołania do pliku Heck_cattle_male.jpg, ponieważ użytkownik Fitindia skasował go z Commons |
Dodano najnowsze odkrycia archeologiczne |
||
(Nie pokazano 48 wersji utworzonych przez 35 użytkowników) | |||
Linia 2:
{{Inne znaczenia|wymarłego ssaka|[[Tur (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tego słowa]]}}
{{Zwierzę infobox
|nazwa zwyczajowa = Tur leśny
|nazwa łacińska = ''Bos primigenius''
|TSN = 183845
|zoolog = Bojanus, 1827
|okres istnienia =
|grafika =
|opis grafiki = Ilustracja z książki [[Siegmund von Herberstein|Zygmunta Herbersteina]] wydanej w 1556 roku. Napis na górze głosi: ''Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox: ignari Bisontis nomen dederant'' (Urus jestem, po polsku tur, po niemiecku aurox: nieuki zowią mnie bizonem)
|gromada = [[ssaki]]
Linia 14:
|rząd = [[parzystokopytne]]
|rodzina = [[wołowate]]
|podrodzina = [[
|rodzaj =
|gatunek =
|synonimy =
|status IUCN = EX
Linia 24:
|wikispecies = Bos primigenius
|commons = Category:Bos primigenius
|wikisłownik = tur leśny
}}
'''Tur leśny'''{{r|Cichocki&inni}}, tur (''Bos primigenius''<ref>Nazwa uznana decyzją Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej, 2003 (zob. [[Nomenklatura zoologiczna#Wyjątki|Zasady tworzenia nazw systematycznych]])</ref>) – [[gatunek wymarły|wymarły]] [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[ssaki|ssaka]] z rodziny [[wołowate|wołowatych]] (Bovidae), przodek niektórych ras [[Bydło|bydła domowego]] (''Bos taurus''). Z opisów w starych kronikach i zachowanych [[drzeworyt]]ów wynika, że tur był bardzo podobny do dużych ras [[bydło|bydła]]. Odkryty materiał [[wykopaliska|wykopaliskowy]] jest niewielki.
== Ewolucja ==
Linia 33:
[[Plik:Copenhagen Aurochs 1.jpg|mały|lewo|200px| Preparat [[układ kostny|układu kostnego]] tura]]
Przodkowie tura pojawili się około 2 mln lat temu (wczesny [[plejstocen]]) w [[Indie|Indiach]], skąd zwierzęta te rozprzestrzeniły się na obszary leśne [[Azja|Azji]] i [[Europa|Europy]] oraz na
== Wygląd ==
Linia 44:
Podstawową maścią dorosłych samic był kolor rdzawobrunatny w sezonie letnim lub szarobrunatny w okresie zimowym. Krowy pod koniec życia, wraz ze zmniejszającym się poziomem żeńskich [[hormony płciowe|hormonów płciowych]], znacznie ciemniały (jednak nigdy nie osiągały barwy ciemniejszej niż 3-4 letnie byki). Dojrzałe byki (powyżej 7 roku życia) były czarne z odcieniem brunatnym w lecie i czarno-brunatne z odcieniem szarym w zimie.
U obu płci wyraźne były następujące „dzikie” znaczenia: rozjaśnione (zgodnie z ogólną tonacją maści podstawowej) wewnętrzna strona nóg, podbrzusze oraz okolice między pośladkami. Na przednich nogach na stawie koronowym, [[pęcina|pęcinowym]] i napiąstku od przedniej strony znajdowały się przyciemnione plamy, przy czym
Na tylnych kończynach podobnie, lecz pręga na przedniej stronie nadpęcia rozmywała się i kończyła pod stawem skokowym. Głowa była nieco jaśniejsza, jednak przyciemniona charakterystycznym rysunkiem wyraźnie ciemniejszej od tła tzw. „maski”. Maska obejmowała czoło, przednią płaszczyznę pyska do śluzawicy oraz okolice wokół oczu. Pomiędzy rogami znajdowała się porośnięta dłuższym włosem, rozjaśniona, rdzawo ruda plama, która przechodziła w tej samej maści jaskrawą pręgę szerokości około 10 cm
[[Plik:Abbildzüchtung des Auerochsen Wildpark Rheingönheim.JPG|mały|250px|Niektóre cechy umaszczenia tura odtworzone u bydła Hecka]]
Tej samej barwy
Bardzo stare byki były prawie zupełnie czarne (w historycznych źródłach pisanych zachowało się określenie „czarny jako turu”). Przy prawie czarnej maści u samców, opisany wcześniej rysunek „dzikich znaczeń” był przez to jeszcze bardziej kontrastowy, wyrazisty i widoczny niż u samic. Jasnoruda kępa dłuższych włosów między rogami (w starych źródłach pisanych „turzy hyb”, „turzy czub”) oraz jasnordzawa pręga przez grzbiet, „sarni otok” na pysku, jasnordzawa sierść w uszach i w szparach międzyracicznych dużo bardziej niż u krów kontrastowały u byków na tle prawie czarnego umaszczenia całego tułowia. Sprawiało to, że tur był jednym z najładniej, najbardziej kontrastowo i kolorowo ubarwionych gatunków dzikich bydłowatych.
Linia 56:
=== Rogi ===
Tury posiadały bardzo charakterystycznie gięte [[Róg (biologia)|rogi]]. Rosły one na boki i do góry, a następnie wyginały się do przodu biegnąc na pewnym odcinku równolegle, po czym zakręcały się do środka a później do góry. Takie ukształtowanie powodowało, że rogi tura stojącego w normalnej pozycji, oglądanego z przodu, tworzyły bardzo charakterystyczną, poziomą elipsę otwartą od góry. Rogi oglądane u tura stojącego bokiem kierowały się do góry, a następnie wyginały do przodu i biegły
== Tryb życia i
Na podstawie zachowanych źródeł pisanych oraz obserwacji zachowań zdziczałego wtórnie bydła domowego odtwarza się [[zachowanie]] dzikiego tura. Tura można określić jako gatunek osiadły, nieprzejawiający wyraźnego [[terytorializm]]u. Podstawową jednostką socjalną poza okresem [[Ruja|rui]] była grupa rodzinna tworzona przez kilka lub kilkanaście spokrewnionych ze sobą krów z cielętami, prowadzonych przez krowę ''alfa'' przewodzącą grupie. Różne grupy rodzinne na obszarze swojego występowania przemieszczały się dowolnie i pasły się często także razem, sprawiając wrażenie dużego jednorodnego [[stado|stada]].
[[Plik:Long horned european wild ox.jpg|mały|250px|''Tur'' – obraz Heinricha Hardera]]
Linia 65:
=== Pokarm ===
[[Plik:Dolina Leśnej Prawej.JPG|mały|240px|lewo|Śródleśne rozlewiska mogły być miejscem żerowania tura]]
W przeważającym stopniu był trawożercą oraz gatunkiem typowo leśnym i zamieszkiwał tereny zwartych puszcz, nie występując poza ich obszarem. Ze względu na powyższe preferencje pokarmowe zasiedlał najczęściej tereny [[nizina|nizinne]]. Jako gatunek w przeważającym stopniu odżywiający się [[Wiechlinowate|trawami]] wybierał jako [[nisza ekologiczna|niszę ekologiczną]] na terenie ówczesnych [[Puszcza|puszcz]] głównie charakterystyczne dla nizin [[Mokradło|obszary podmokłe]] i [[bagno|bagienne]], w sposób naturalny odporne na [[Sukcesja ekologiczna|sukcesję]] [[las]]u, zapewniające obfitą bazę pokarmową w postaci roślin jednoliściennych ([[Wiechlinowate|trawy]], [[turzyca|turzyce]]). Na podstawie obserwacji zdziczałego [[Bydło|bydła domowego]] przypuszcza się, że posiadał, podobnie jak [[
== Wyginięcie ==
[[Plik:Jaktorow pomnik tura.jpg|mały|200px|Pomnik tura w [[Jaktorów|Jaktorowie]]]]
W miarę rozwoju [[rolnictwo|rolnictwa]] powierzchnia puszcz kurczyła się, a wraz z nią środowisko życia tura. Tury zniknęły najpierw z [[Europa|Europy]] Zachodniej, około [[X wiek]]u z [[Francja|Francji]], między [[XI wiek|XI]] i [[XII wiek]]iem na większości obszaru [[Niemcy|Niemiec]]. Ostatni żyjący w [[Bawaria|Bawarii]] tur padł w [[Las Neuburski|Lesie Neuburskim]] koło [[Pasawa|Pasawy]] w 1470 roku<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.waldwildnis.de/cd/archiv/scherzinger2/index.htm|tytuł=Die versunkene Großtierfauna der Böhmischen Masse|autor=W. Scherzinger|opublikowany=waldwildnis.de|język=de|data dostępu=2011-02-09
=== Ostoja turów na Mazowszu ===
Linia 115:
|-
|1627
|ostatnia krowa ginie (z przyczyn naturalnych)
|
|}
Pierwotnie przypuszczano, że przyczyną wyginięcia ostatniego, chronionego przez samego króla, stada turów była choroba, którą zaraziły się od bydła wypasanego w pobliżu puszczy przez miejscową ludność. Dzisiaj coraz częściej mówi się, że potencjalna choroba, choć dla bydła wcale nie musiała być groźna, trafiła na podatny grunt: małą, odizolowaną [[Populacja (biologia)|populację]], która straciła naturalne możliwości krzyżówek [[genetyka|genetycznych]] i przez to możliwość [[Adaptacja (biologia)|adaptacji]] do nowych warunków.
Świadome próby czynnej [[Ochrona przyrody|ochrony]] tura jako gatunku zagrożonego, pomimo braku sukcesu, były pierwszymi w świecie. Potrzebę takiej ochrony widział król [[Władysław II Jagiełło|Jagiełło]] i była ona kontynuowana przez wszystkich następców z dynastii [[Jagiellonowie|Jagiellonów]], a później także i [[Wazowie|Wazów]]. Już w drugiej połowie [[XVI wiek]]u we wsi [[Stare Kozłowice|Kozłowice]] na skraju Puszczy Jaktorowskiej osadzono szesnastu leśników z rodzinami, których wyłącznym obowiązkiem była opieka nad turami i ich obrona przed [[kłusownictwo|kłusownikami]]. Jako przywilej królewski otrzymali ziemię pod uprawę, wolną od jakichkolwiek świadczeń. Za to mieli „turów doglądać, siana z Jaktorowa od poddanych odbierać, a tym sianem w zimie tury opatrywać, liczbę turów znać i panu staroście co kwartał oznajmiać”. W 1597 roku z kancelarii [[Zygmunt III Waza|Zygmunta III Wazy]] wyszło pismo do starosty [[sochaczew]]skiego, w którym
[[Plik:Hunting horn of Sigismund III of Poland.jpg|mały|230px|lewo|Róg myśliwski Zygmunta III Wazy]]
[[Plik:Wieliczka-saltdigger-horn.jpg|mały|Róg Bractwa Kopaczy]]
Od 1931 roku dyrektor [[Berlin|berlińskiego]] zoo [[Lutz Heck]] oraz jego brat Heinz Heck, dyrektor zoo w [[Monachium]], podjęli prace „hodowlane” nad odtworzeniem dzikiego tura. Zakładali oni, że z jednej strony domowe bydło pochodzi bezpośrednio od tura, jak również, że prymitywne rasy domowego bydła (jak np. wspomniana wcześniej rasa z węgierskiej [[puszta|puszty]] lub rasa z francuskiego [[
▲=== Rekonstrukcja fenotypowa tura ===
▲Od 1931 roku dyrektor [[Berlin|berlińskiego]] zoo Lutz Heck oraz jego brat Heinz Heck, dyrektor zoo w [[Monachium]], podjęli prace „hodowlane” nad odtworzeniem dzikiego tura. Zakładali oni, że z jednej strony domowe bydło pochodzi bezpośrednio od tura, jak również, że prymitywne rasy domowego bydła (jak np. wspomniana wcześniej rasa z węgierskiej [[puszta|puszty]] lub rasa z francuskiego [[Camargue (kraina)|Camargue]]) zachowały atawistyczne cechy swojego dzikiego przodka, choć poszczególne rasy zachowały je w różnym stopniu. Heckowie chcieli otrzymać, na drodze [[Krzyżowanie|krzyżowania]] i [[Selekcja (zootechnika)|selekcji]], zwierzę posiadające sumę możliwie wszystkich pierwotnych cech typowych dla tura. Grupa zwierząt posiadających możliwie wszystkie wyselekcjonowane cechy tura miała być zrekonstruowanym [[fenotyp]]owo wizerunkiem dzikiego gatunku (także pod względem dzikiego behawioru)<ref name=heck/>.
[[Plik:GroteGrazers.JPG|mały|250px|lewo|Krowa Hecka i [[konik polski|koniki polskie]] w rezerwacie Oostvaardersplassen w Holandii]]
Stworzoną w ten sposób rasę bydła przypominającą tura umieszczono najpierw w [[
13 października 2006 roku zainaugurowała swoją działalność ''[[Polska Fundacja Odtworzenia Tura]]'', której prezesem został dr hab. n. med. [[Mirosław Ryba]]. Obecnie nad odtworzeniem tura w oparciu o [[materiał genetyczny]] pobrany z kopalnych szczątków, pracują naukowcy z Katedry Biochemii i Biotechnologii [[Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu|Uniwersytetu Przyrodniczego]] w [[Poznań|Poznaniu]] oraz Instytutu Genetyki Człowieka [[Polska Akademia Nauk|PAN]]<ref>[http://www.turystyka.wp.pl/artykul.html?wid=9400669&katn=3:0 Polscy genetycy odtworzą wymarłego tura]</ref>. Polscy uczeni postanowili zająć się jego analizą, gdy dowiedzieli się, że podobne przedsięwzięcie planują [[laboratorium|laboratoria]] zagraniczne. Okazało się, że materiału badawczego – rogów, kości, zębów – jest nawet więcej niż się spodziewali. Ekipa prof. [[Ryszard Słomski|Ryszarda Słomskiego]] z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu zsekwencjonowała już dość dużo odcinków [[Kwas deoksyrybonukleinowy|DNA]], w tym tego pochodzącego z [[Jądro komórkowe|jąder komórkowych]], a to rzadko się zdarza w przypadku wymarłych organizmów. Na razie odtwarzanie tura odbywać się będzie wyłącznie na poziomie molekularnym. Badacze chcą ustalić, czy tur faktycznie był przodkiem bydła domowego, a jeśli tak, to których jego odmian, bo krowie „drzewo genealogiczne” do dziś jest zagadką. Jeśli jakieś fragmenty analizowanego DNA okażą się wyjątkowe, można będzie wyhodować krowę ze „starożytnymi” genami.
[[Plik:POL Sejny
[[Plik:Greater coat of arms of Kaunas (Lithuania).PNG|mały|120px|Tur w [[Herb Kowna|herbie miasta Kowna]]]]
Tur znajduje się w herbach miast i gmin: [[Chojnice]], [[Jaktorów]], [[Leszno]], [[Sejny]], [[Turek]], [[Bielsk Podlaski]] i [[Tykocin]], a także dawnego [[Herb województwa kaliskiego|województwa kaliskiego]]. [[Herb Chojnic]] to czarna głowa tura ze złotymi rogami, złotym pierścieniem w nozdrzach oraz czerwoną różą między rogami. W starych legendach tego miasta widniał na tarczy słowiańskiego Swarożyca. [[Herb Turku]], podobnie jak [[herb Bielska Podlaskiego]], to ukazany z profilu czerwony tur na białym tle.
W słowniku staropolskim z 1953 występują 42 nazwy miejscowości utworzone przed XVI wiekiem od nazwy tura (w tym czasie od żubra utworzono ich 20)<ref>''Tur w kulturze'', tablica informacyjna, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolnospożywczego w Szreniawie</ref>.
Od wyrazu ''tur'' pochodzi nazwa miasta [[Turek]], oznaczająca pierwotnie „miejsce, gdzie przebywają tury”<ref>{{Cytuj książkę | autor = [[Jan Grzenia]] | tytuł = Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi | wydawca = PWN | miejsce = Warszawa | data = 2008 | strony = 300 | isbn = 978-83-01-15609-1}}</ref><ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Rymut | imię = Kazimierz | tytuł = Nazwy miast Polski | wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich | miejsce = Wrocław / Warszawa / Kraków / Gdańsk / Łódź | data = 1987 | strony = 250 | isbn = 83-04-02436-5}}</ref>.
== Tur w sztuce ==
W zbiorach [[Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka]] znajduje się [[Róg Bractwa Kopaczy]] – oryginalny róg tura, a zarazem dzieło sztuki [[renesans]]owego [[rzemiosło artystyczne|rzemiosła artystycznego]]. Róg Bractwa Kopaczy pochodzi z 1534 roku, symbolizuje bogactwo wielickiej kopalni oraz trud pracy tutejszych górników. Wielickie Bractwo Kopaczy otrzymało go w darze od ówczesnego [[żupnik]]a [[Seweryn Boner|Seweryna Bonera]]<ref>{{cytuj stronę|url = https://muzeum.wieliczka.pl/rog-bractwa-kopaczy-wielickich|tytuł= Róg Bractwa Kopaczy. Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka}}</ref>. Róg można zobaczyć na wystawie stałej ''Żupy Krakowskie – przedsiębiorstwo królewskie''<ref>{{Cytuj |tytuł = Żupy Krakowskie – przedsiębiorstwo królewskie |data dostępu = 2023-08-07 |opublikowany = muzeum.wieliczka.pl |url = https://muzeum.wieliczka.pl/wystawa/wystawa-zupy-krakowskie-przedsiebiorstwo-krolewskie |język = pl}}</ref>.
== Zobacz też ==
* [[Ssaki Polski]]
* [[turoń]]
== Przypisy ==
<references>
# <ref name="Cichocki&inni">Nazwy zwyczajowe za: {{Cytuj książkę | autor = W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz| tytuł = Polskie nazewnictwo ssaków świata | wydawca = Muzeum i Instytut Zoologii PAN | miejsce = Warszawa | rok = 2015 | isbn = 978-83-88147-15-9| strony = 180| język = pl en}}</ref>
</references>
{{Wikiźródła|Encyklopedia staropolska/Tur|hasło ''Tur'' w Encyklopedii staropolskiej|tekst=nie}}
== Bibliografia ==
{{Kontrola autorytatywna}}
[[Kategoria:Wymarłe wołowate]]
[[Kategoria:Megafauna]]
Linia 175 ⟶ 170:
[[Kategoria:Wymarłe ssaki Europy]]
[[Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1827 roku]]
|