Kujawy: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
Usunięta treść Dodana treść
Anulowanie wersji 70698395 autorstwa 94.101.18.79 (dyskusja) najpierw biogram Znacznik: Anulowanie edycji |
CommonsDelinker zamienia link do pliku z POL_Aleksandrów_Kujawski_COA_new.svg na POL_Aleksandrów_Kujawski_COA.svg. Powód: [[:c:COM:F |
||
(Nie pokazano 14 wersji utworzonych przez 9 użytkowników) | |||
Linia 1:
{{Inne znaczenia|krainy historycznej|[[Kujawy (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tego słowa]]}}
{{Kraina historyczna infobox
|nazwa
|nazwa
|dopełniacz nazwy
|herb
|flaga =
| lokalizacja_obraz = Polska-woj-kujawy.png▼
|
|
|
|
|rok
|liczba
|gęstość
|nazwa mapy
|opis mapy =
|współrzędne = 52°42′0″N 18°33′0″E
|commons = Category:Kuyavia
|wikicytaty = Kujawy
|wikisłownik = Kujawy
}}
'''Kujawy''' (
Duże połacie centralnych Kujaw zajmują [[czarne ziemie]] – jedne z najurodzajniejszych gleb w Polsce. Do bogactw naturalnych należy także [[Halit|sól kamienna]], wydobywana w okolicach [[Inowrocław]]ia i sól warzona z solanki z odwiertów w [[Ciechocinek|Ciechocinku]].
Większa część Kujaw leży na terenie [[Województwo kujawsko-pomorskie|województwa kujawsko-pomorskiego]], zaś południowe fragmenty na terenie [[Województwo wielkopolskie|województwa wielkopolskiego]] (fragmenty [[Powiat (Polska)|powiatów]] [[Powiat kolski|kolskiego]] i [[Powiat koniński|konińskiego]]) i mazowieckiego (fragmenty [[Powiat płocki|powiatów płockiego]] i [[Powiat gostyniński|gostynińskiego]]).▼
Niektórzy ludoznawcy – m.in. [[Oskar Kolberg]] i [[Zygmunt Gloger]] – ze względu na wspólną historię i etnografię [[Ziemia chełmińska|ziemi chełmińskiej]] i [[Ziemia dobrzyńska|dobrzyńskiej]], skłonni byli uznać oba te regiony za część regionu kujawskiego
== Toponimia ==
Linia 29 ⟶ 36:
== Granice ==
=== Historyczne ===
[[Plik:Krainy-historyczne-Polski.png|lewo|mały|Kujawy i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych|220x220px]]
Kujawy jako region historyczny na północy graniczy z [[Pomorze Gdańskie|Pomorzem Gdańskim]], na zachodzie z [[Wielkopolska|Wielkopolską]] (z [[Poznańskie]]m na północy i [[Kaliskie]]m na południu), na wschodzie z [[Mazowsze]]m. Granice Kujaw biegną lewym brzegiem [[Wisła|Wisły]] od ujścia [[Skrwa|Skrwy]] na południu po ujście [[Wda (rzeka)|Wdy]] na północy, ciągną się ku zachodowi do [[Koronowo|Koronowa]] i [[Nakło nad Notecią|Nakła]] po [[Pakość]] do [[Noteć|Noteci]], dalej skręcają na zachód od rzeki, przechodzą przez jezioro [[Trląg]], łukiem przecinają [[lasy strzeleńskie]], dochodząc do [[Jezioro Skulskie|jeziora Skulskiego]] i górnej [[Noteć|Noteci]], obejmują dalej [[Jezioro Brdowskie]], [[Chodecz]] i [[Lubień Kujawski]], aby dojść poprzez [[Skrwa|Skrwę]] do [[Wisła|Wisły]].▼
Kujawy jako region historyczny sąsiadują na północy z [[Pomorze Gdańskie|Pomorzem Gdańskim]] i [[Ziemia chełmińska|ziemią chełmińską]], na zachodzie z [[Wielkopolska|Wielkopolską]], na południu z [[Ziemia łęczycka|ziemią łęczycką]], a na wschodzie z [[Mazowsze]]m<ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = DIALEKTOLOGIA POLSKA |data dostępu = 2023-07-30 |opublikowany = www.dialektologia.uw.edu.pl |url = http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-wielkopolski&l3=kujawy}}</ref>.
▲
▲
=== Etnograficzne ===
Linia 77 ⟶ 89:
=== Średniowiecze ===
Nazwa
O roli Kujaw dla państwowości polskiej okresu [[Średniowiecze|średniowiecznego]] decydowało ich znaczenie gospodarcze i strategiczne. Żyzność kujawskiego [[Czarne ziemie|czarnoziemu]] bagiennego, w znacznej już mierze eksploatowanego rolniczo, gęste osadnictwo, eksploatowanie licznych źródeł słonych ([[Słońsk Dolny|Słońsk]], [[Kruszwica]]), [[hutnictwo]] żelaza, wykorzystujące złoża [[Ruda darniowa|rudy darniowej]] ([[Otłoczyn]], Sędzin, Adolfin), decydowały o zamożności tamtejszej ludności. Kujawy były też miejscem, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe. Do najważniejszych należał [[szlak bursztynowy]] (pochodzący jeszcze z czasów rzymskich), biegnący od południa przez [[Kalisz]] i okolice [[Gopło|nadgoplańskie]] ku północy na teren [[Pomorze Gdańskie|Pomorza]] i [[Prusy (kraina historyczna)|Prus]], oraz wczesnośredniowieczny trakt ruski, biegnący z [[Kijów|Kijowa]] przez [[Płock]], [[Włocławek]], [[Kruszwica|Kruszwicę]] i dalej do północnej [[Wielkopolska|Wielkopolski]] i [[Pomorze Zachodnie|Pomorza Zachodniego]]. Jednocześnie samo położenie Kujaw miało strategiczne znaczenie dla północnej ekspansji piastowskiej ([[Pomorze]], [[Prusy (kraina historyczna)|Prusy]], [[Mazowsze]]). Obszar Kujaw został włączony w skład państwa piastowskiego przed 950 rokiem i stanowił dla Piastów bazę w celu opanowania Pomorza Wschodniego, co potwierdzają badania archeologiczne przeprowadzone na grodziskach w [[Strzelce Dolne (grodzisko)|Strzelcach Dolnych]], Tucholi i Opaleniu<ref>{{Cytuj|autor=Sławomir Wadyl|tytuł=Pomorze wschodnie w I połowie X w. uwagi na marginesie pracy Błażeja Śliwińskiego, „Początki Gdańska. Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku”|miejsce=Gdańsk|data=2009|czasopismo=Pomorania Antiqua|wydanie=vol. 24|s=537–574|data dostępu=2017-02-15|url=https://www.academia.edu/5868599/POMORZE_WSCHODNIE_W_I_PO%C5%81OWIE_X_W._UWAGI_NA_MARGINESIE_PRACY_B%C5%81A%C5%BBEJA_%C5%9ALIWI%C5%83SKIEGO_POCZ%C4%84TKI_GDA%C5%83SKA._DZIEJE_ZIEM_NAD_ZACHODNIM_BRZEGIEM_ZATOKI_GDA%C5%83SKIEJ_W_I_PO%C5%81OWIE_X_W._GDA%C5%83SK_2009_SS._298|język=en}}</ref>.
Linia 100 ⟶ 112:
Podział na dwie części Kujaw, istniejący do upadku [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]], nie zatarł więzi etnicznej i dzielnicowej, wzmacnianej przez wspólne miejsca obrad [[Sejmiki ziemskie|sejmiku ziemskiego]] obu województw ([[Radziejów]] – od XVI w., [[Lipno]] dla [[Ziemia dobrzyńska|ziemi dobrzyńskiej]]), wspólne [[godło]], formację wojskową, gwarę, strój i powiązania społeczno-gospodarcze<ref>Guldon, Z.: ''Kształtowanie się regionu kujawskiego w XII – XVIII wieku'', w: Literatura Ludowa. Kujawy 1963, nr 2–3, s. 4–5.</ref>.
W czasie [[Wielka wojna z zakonem krzyżackim|wielkiej wojny polsko-krzyżackiej]] (1409–1411) Kujawy spełniały ważną rolę strategiczną jako przedpole działań wojennych. W 1409 r. pod odbitym z rąk Krzyżaków [[Zamek w Bydgoszczy|zamkiem w Bydgoszczy]] zawarto [[rozejm]], zaś w 1410 r.
Po raz ostatni Kujawy przeżyły [[Wojna polsko-krzyżacka (1431–1435)|najazd krzyżacki]] w 1431 r., kiedy to spalony został [[Inowrocław]] i [[Włocławek]]. Dygnitarze kujawscy stanęli na czele stronnictwa przygotowującego zjednoczenie [[Pomorze Gdańskie|Pomorza]] z [[Korona Królestwa Polskiego|Polską]] poprzez działania w otoczeniu [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierza Jagiellończyka]] oraz kontakty z opozycją w [[Państwo zakonu krzyżackiego|Prusach Zakonnych]]. Wywołana ich działalnością [[wojna trzynastoletnia]], w której uczestniczyła licznie [[Szlachta w Polsce|szlachta]] kujawska zarówno w [[Pospolite ruszenie|pospolitym ruszeniu]], jak i rotach zaciężnych, przyniosła Polsce odzyskanie dostępu do morza. Umożliwiło to ziemi kujawskiej wykorzystanie w kolejnym stuleciu nowej koniunktury gospodarczej, związanej ze wzrostem eksportu polskich towarów drogą wiślaną przez [[Gdańsk]].
Linia 219 ⟶ 231:
W przeszłości duże znaczenie komunikacyjne miało jezioro [[Gopło]]. Według [[Jan Długosz|Jana Długosza]] w czasach historycznych istniało połączenie [[Gopło|Gopła]] z [[Warta|Wartą]], a także z [[Wisła|Wisłą]] przez [[Kanał Bachorze]] i [[Zgłowiączka (rzeka)|Zgłowiączkę]]. Warunkiem tych połączeń był wyższy poziom wody w jeziorze o ok. 3 m. W okresie historycznym na terenie Kujaw istniały także rozległe [[Bagno|bagna]], m.in. nad [[Kanał Bachorze|Bachorzą]], [[Noteć|Notecią]], koło [[Dziemionna|Dziemian]], w źródliskach [[Zielona Struga|Zielonej]], Ostrowskiego i Gąskiego Błota, w źródliskach [[Tążyna|Tążyny]] i szereg innych. W wyniku prac [[Melioracja|melioracyjnych]] przeprowadzonych w XIX wieku oraz budowy kanałów ([[Kanał Bydgoski|Bydgoski]], [[Kanał Górnonotecki|Górnonotecki]]) nastąpiło obniżenie poziomu [[Wody gruntowe|wód podziemnych]] o około 2 m.
=== Lasy ===
Centralna, rolnicza część Kujaw jest jednym z najmniej zalesionych regionów kraju (obecnie lasy to 15% powierzchni). Większe kompleksy leśne otaczają region od północy ([[Puszcza Bydgoska]], [[Lasy Gostynińsko-Włocławskie]]) i od południa (Lasy Mirachowskie).
Linia 265 ⟶ 278:
** [[Ciechocinek]]
** [[Równina Szubińsko-Łabiszyńska]] (fragment)
** [[Pojezierze
▲Niektórzy ludoznawcy – m.in. [[Oskar Kolberg]] i [[Zygmunt Gloger]] – ze względu na wspólną historię i etnografię [[Ziemia chełmińska|ziemi chełmińskiej]] i [[Ziemia dobrzyńska|dobrzyńskiej]], skłonni byli uznać oba te regiony za część regionu kujawskiego{{r|gloger}}<ref name="gloger">{{cytuj |autor = Zygmunt Gloger |tytuł = Geografia historyczna ziem dawnej Polski |data = 1903 |miejsce = Kraków |s = 21–22}}</ref>. Podobne [[godło]] i wspólna historia w XIII w. łączy także Kujawy z [[Ziemia sieradzka|ziemią sieradzką]] i [[Ziemia łęczycka|łęczycką]].
== Miasta ==
Linia 296 ⟶ 303:
|-
|2.
|[[Plik:POL Włocławek COA.svg|29x29px]] [[Włocławek]]<ref group="uwaga">Prawobrzeżna część miasta leży w [[Ziemia dobrzyńska|ziemi dobrzyńskiej]].</ref>
|108 561
|84,32 km²
Linia 320 ⟶ 327:
|-
|6.
|[[Plik:POL Aleksandrów Kujawski COA.svg|
|12 102
|7,23 km²
Linia 362 ⟶ 369:
|-
|13.
|[[Plik:POL Gniewkowo COA.svg|
|6 825
|9,18 km²
Linia 368 ⟶ 375:
|-
|14.
|[[Plik:POL Pakość COA.svg|
|5 676
|3,46 km²
Linia 374 ⟶ 381:
|-
|15.
|[[Plik:POL Strzelno COA.svg|
|5 611
|4,46 km²
Linia 380 ⟶ 387:
|-
|16.
|[[Plik:POL Radziejów COA.svg|
|5 516
|5,69 km²
Linia 386 ⟶ 393:
|-
|17.
|[[Plik:POL Brześć Kujawski COA.svg|
|4 596
|7,04 km²
Linia 398 ⟶ 405:
|-
|19.
|[[Plik:POL Piotrków Kujawski COA.svg|
|4 426
|9,76 km²
Linia 404 ⟶ 411:
|-
|20.
|[[Plik:POL Sompolno COA.svg|
|3 614
|6,21 km²
Linia 410 ⟶ 417:
|-
|21.
|[[Plik:POL Kowal COA.svg|
|3 505
|4,71 km²
Linia 416 ⟶ 423:
|-
|22.
|[[Plik:POL Lubraniec COA.svg|
|3 012
|1,97 km²
Linia 422 ⟶ 429:
|-
|23.
|[[Plik:POL Izbica Kujawska COA.svg|
|2 596
|2,24 km²
Linia 428 ⟶ 435:
|-
|24.
|[[Plik:POL Chodecz COA.svg|
|1 852
|1,39 km²
Linia 434 ⟶ 441:
|-
|25.
|[[Plik:POL Nieszawa COA.svg|
|1 843
|9,85 km²
Linia 440 ⟶ 447:
|-
|26.
|[[Plik:POL Przedecz COA.svg|
|1 726
|2,98 km²
Linia 446 ⟶ 453:
|-
|27.
|[[Plik:POL Lubień Kujawski COA.svg|
|1 394
|2,31 km²
Linia 453 ⟶ 460:
=== Miasta zdegradowane ===
Do dawnych miast Kujaw
{| class="wikitable sortable"
!Lp.
Linia 463 ⟶ 470:
|-
|1.
|[[Plik:POL gmina Osięciny COA.png|23x23px]] [[Osięciny]]
|2768
|1824 r.
|1870 r.
|[[Plik:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|20x20px]] kujawsko-pomorskie
|-
|2.
|[[Plik:POL gmina Raciążek COA.svg|22x22px]] [[Raciążek]]
|1765
Linia 469 ⟶ 483:
|[[Plik:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|20x20px]] kujawsko-pomorskie
|-
|
|[[Skulsk]]
|1497
Linia 476 ⟶ 490:
|[[Plik:POL województwo wielkopolskie flag.svg|20x20px]] wielkopolskie
|-
|
|[[Służewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Służewo]]
|1180
Linia 483 ⟶ 497:
|[[Plik:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|20x20px]] kujawsko-pomorskie
|-
|
|[[Plik:POL Gębice COA.jpg|24x24px]] [[Gębice (województwo kujawsko-pomorskie)|Gębice]]
|890
Linia 490 ⟶ 504:
|[[Plik:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|20x20px]] kujawsko-pomorskie
|-
|
|[[Plik:POL Brdów COA.svg|24x24px]] [[Brdów]]
|855
Linia 497 ⟶ 511:
|[[Plik:POL województwo wielkopolskie flag.svg|20x20px]] wielkopolskie
|-
|
|[[Byszewo (wieś w powiecie bydgoskim)|Byszewo]]
|174
Linia 521 ⟶ 535:
* [[Jan z Ludziska]] (1400–1460) – humanista;
* [[Bartłomiej z Bydgoszczy]] (1480–1548) – [[Bernardyni|bernardyn]], leksykograf, autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego;
* [[Tekla Justyna Chopin]] (1782-1861) – matka kompozytora [[Fryderyk Chopin|Fryderyka Chopina]]<ref>Mirosław Krajewski, ''Dobrzyńskie listy Fryderyka F. Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827)'', Rypin 2010, s. 11-13.</ref>
* [[Albert Michelson|Albert Abraham Michelson]] (1852–1931) – fizyk amerykański, laureat [[Nagroda Nobla|nagrody Nobla]] w [[1907]] roku
* [[Jan Kasprowicz]] (1860–1926) – [[Literatura polska – Młoda Polska|polski]] [[Poezja|poeta]], [[dramat]]urg;
* [[Samuel Poznański]] (1864-1921) – rabin postępowy, orientalista, historyk
* [[Władysław Umiński]] (1865-1954) – pisarz tworzący fantastykę naukową
* [[Julian Marchlewski]] (1866–1925) – polski i sowiecki działacz komunistyczny
* [[Stanisław Noakowski]] (1867–1928) – architekt, malarz;
Linia 538 ⟶ 552:
* [[Zbigniew Przybyszewski]] (1907-1952) – komandor porucznik, żeglarz
* [[Zdzisław Mrożewski]] (1909-2002) – aktor
* [[Mieczysław Wejman]] (1912-1997) –
* [[Józef Glemp]] (1929–2013) – prymas Polski w latach 1981–2009
* [[Andrzej Kreütz-Majewski]] (1936-2011) – scenograf, malarz, pedagog
* [[Jan Nowicki]] (1939-2022) – aktor
* [[Zachariasz Jabłoński]] (1940-2015) – paulin, profesor [[Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie|UKSW]], definitor generalny Zakonu Paulinów, mariolog, dziennikarz
* [[Danuta Waniek]] (1946) – polityk
* [[Leszek Balcerowicz]] (1947) – polityk, ekonomista, nauczyciel akademicki
* [[Stanisław Gądecki]] (1949) – arcybiskup metropolita poznański
Linia 560 ⟶ 574:
* [[Dawid Woliński]] (1977) – projektant mody, stylista
* [[Radosław Hyży]] (1977) – koszykarz
* [[Paulina Chylewska]]
== Uwagi ==
Linia 592 ⟶ 606:
== Zobacz też ==
* [[Księstwo kujawskie]]
* [[Ziemia kujawska]]
Linia 598 ⟶ 611:
* [[Władcy Kujaw|Książęta kujawscy]]
* [[Kujawiacy]]
* [[Borowiacy Kujawscy]]
* [[Gwara kujawska]]
* [[Haft kujawski]]
Linia 604 ⟶ 618:
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.turystyka.torun.pl/art/327/kujawy.html Kujawy w Toruńskim Serwisie Turystycznym]
{{krainy środkowej Polski}}
|