Lengov romanze
![]() |
Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |
I lengov romanze inn un ram de la fameja indo-europea che gh'hann dent tucc i lengov ch’i vegnen sgiò del latin, la lengua de la Roma antiga. Gh'è pussee de 700 milion de sgent ch'i parlen 'na lengua romanza, soratut in di Amereghe, in Europa e in Africa, ma anca in d'una quai region chì e là per el mond.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/lmo/thumb/7/72/800px-Map-Romance_Language_World.png/350px-800px-Map-Romance_Language_World.png)
I radis di lengov romanze i inn quei del latin volgar (da vulgus, "pòpol" in latin), che l'era un sociolet spantegad per tute i terre de l'Imperi e l'era parlad di soldad, di colòni e di bodegher de l'Imperi. El se spartiva del latin classegh, che l'era la lengua di class elevade de Roma, e l'era el dialet che se drovava per i scrit.
I lengov romanze pussee cognossude inn quei che inn anca lengov nazzionai de vun o pussee paes, el var a dì: Portughes, Spagnœul, Franzes, Italian, Romen e Catalan.
Carateristeghe di lengov romanze
ModifegaDiferenze principai cont el Latin
ModifegaI lengov romanze moderne gh'han varie diferenze cont el latin classegh:
- Manchen i declinazzion (fœura del Romen). La pupart di parolle di lengov romanze i vegnen del cas acusativ latin.
- El manca el gener neuter: a gh'è poche ecezzion, el var a dì 'l Romen e 'l Napolitan, oltra a on quai plural italian (muro > muri/mura; braccio > bracci/braccia; ginocchio > ginocchi/ginocchia; ecc.) e i pronom neuter de l'Italian, del Spagnœul e del Portughes.
- Inn doperad i articoi.
- Inn nassud temp e mœud verbai nœuv, compagn del passad prossem e 'l condizzional.
- I verb "vesser" e "havè" inn doprad 'me ausiliar per i temp verbai compost (fœura del Portughes, che, per esempi, el gh'ha on temp derivad del plucheperfet latin).
Diferenze principai in tra i lengov romanze
ModifegaLa lengua romanza pussee arenta al latin l'è 'l Sardagnœul, che per la soa posizzion isolada el gh'ha havud poch de modifeghe cont el passà di secoi. N’oltra variant assee conservativa l'è 'l Toscan. I lengov pussee inovative inn i lengov d'oïl, in de la Francia de sora, per i so posizzion de confin cont el mond germanegh. El Romen l'è un tipo de sintesi in fra una bas forta latina e di element inovativ iliregh, dacegh, grech, slav e turch.
El latinista italian Massimo Pei l'ha marcad in quella manera chi chì el grad de variazzion di lengov romanze respet al latin:
- Sardagnœul: 8%
- Toscan > Italian: 12%
- Spagnœul: 20%
- Romen: 23,5%
- Ocitan: 25%
- Portughes: 31%
- Franzes: 44%
'Na distinzion importanta de fà l'è quèlla in tra romanz insular (el Sardagnœul, e in passad l'antigh cors, voramai estint) e quell continental. Quest chì l'è spartid in du toch prinzipai: el romanz ocidental e 'l romanz oriental.
De norma el prim el gh'ha el plural sigmadegh (che 'l finiss in /s/) e 'l segond invezi el ghe l'ha vocalegh o metafonedegh (che 'l finiss par vocal, o el cambia la propia vocal tonega). A bon cunt besogna savé che i lengov de l'Area Padana (el grup gall-italegh, el venet e l'istriota), che i fan part del grup ocidental, gh'han despess on plural vocalegh e mai sigmadegh. Quella roba chì la suced di vœulte anca in Furlan (che 'l gh'ha di parolle che finissen in /i/) e in del Romancc (che 'l gh'ha di parolle che finissen in /a/). Inoltra in del Frances la /s/ se la sent asquas pu.
Mapa di lengov romanze
Modifega- Lengov indo-europei
- Lenguv italigh
- Lenguv latin-falisch
- Latin (Latinum)
- Sardagnœu (Sardu)
- Dialet lugüdures (Logudoresu)
- Dialet campidanes (Campidanesu)
- Grüp ucidental
- Grüp galuiberigh
- Grüp retucisalpin
- Grüp galuitaligh
- Piemuntes (Piemontèis)
- Piemuntes ucidental
- Dialet türines (turinèis)
- Dialet astesan (astesan)
- Dialet bieles (bielèis)
- Dialet langarö (langhèt)
- Dialet de Cuni (conièis)
- Piemuntes uriental
- Dialet valsesian (valesian)
- Dialet verceles (vërslèis)
- Dialet lissandrin (lissandrin)
- Dialet munfrin (monfrin)
- Dialet munregales (monregalèis)
- Dialet canaves (canavzan)
- Piemuntes ucidental
- Lumbard
- Lumbard ucidental
- Dialet milanes
- Dialet cumasch
- Dialet leches
- Dialet tisines
- Dialet busin
- Dialet brianzœu
- Dialet ludesan
- Dialet paves
- Dialet lumelin (ümlen)
- Dialet vigevanasch
- Dialet vugheres (vugares)
- Dialet nuvares
- Dialet de transiziun cunt el Piemuntes
- Dialet de Burbanee (burbanelu)
- Dialet magiures
- Dialet de Guzzan
- Dialet de transiziun cunt el Piemuntes
- Dialet turtunes
- Dialet valtelines
- Dialet ciavenasch
- Dialet de la Val di Giüst (o brì)
- Lumbard alpin
- Lumbard uriental (Lumbàrt orientàl)
- Dialet bergamasch (bergamàsch)
- Dialet bressan (bresà)
- Dialet de la Val Trumpia
- Dialet de Lümezzann
- Dialet de la Val Camoniga (Dialécc de la Al Camònega)
- Dialet trentin ucidental (trentim)
- Dialet cremasch (cremàsch)
- Dialet cremunes (cremunés)
- Dialet suresines
- Lumbard ucidental
- Emilian (Emigliàn)
- Grüp ucidental
- Dialet ultrapadan
- Dialet bubies (bubièis)
- Dialet piasentin (piasintëin)
- Dialet parmesan (parmzân)
- Dialet casalasch
- Grüp central
- Dialet regian (arzân)
- Dialet mudenes (mudnés)
- Grüp uriental
- Dialet bulugnes (bulgnàis)
- Dialet argentan (arzantan)
- Dialet bulugnes ucidental
- Dialet bulugnes uriental
- Dialet bulugnes setentriunal
- Dialet ferares (frarés)
- Dialet mantuvan (mantuàn)
- Dialet mirandules (mirandulés)
- Dialet argentan (arzentàn)
- Dialet bulugnes (bulgnàis)
- Grüp meridiunal
- Dialet cararin (cararìn)
- Dialet lünigianes
- Grüp ucidental
- Rumagnœu (Rumagnòl)
- Gal-Italich de Basilicada
- Gal-Italich de Sicilia
- Ligürin (Líguru)
- Dialet genuves (zenèize)
- Dialet tabarchin (tabarchin)
- Dialet de Bonifacio (bunifazzinu)
- Dialet munegasch (munegascu)
- Dialet intemeli
- Dialet savunes
- Dialet spezzin
- Dialet brigasch (brigasch)
- Dialet ruiasch (roiasch)
- Dialet de l'Ultragiöv
- Dialet nuves (neuvèize)
- Dialet genuves (zenèize)
- Piemuntes (Piemontèis)
- Venet (Vèneto)
- Grüp ucidental
- Dialet verunes (veronexe)
- Grüp setentriunal
- Dialet belünes (belumat)
- Dialet venetu-ladin
- Dialet feltrin
- Dialet trevisan (trevixan)
- Dialet primierot
- Dialet trentin uriental
- Dialet de Trent (trentin)
- Dialet de la Valsügana
- Grüp central (Diałeto vèneto sentrałe)
- Dialet paduvan (padoan)
- Dialet visentin (vixentin)
- Dialet pulesan (połexan)
- Dialet venezian (venesian)
- Dialet de Chioggia (cioxoto)
- Dialet venet culunial
- Dialet venetu-üdines
- Dialet de Purdenun
- Dialet bisiach (bisiac)
- Dialet grades (graisan)
- Dialet triestin (triestin)
- Dialet istrian (istrian)
- Dialet fiüman (fiuman)
- Grüp ucidental
- Istriota
- Grüp galuitaligh
- Grüp iberigh
- Grüp ucidental
- Grüp astürleunes
- Castejan / Spagnö (Castellano / Español)
- Dialet spagnö setentriunai
- Dialet castijan setentriunal (Castellano septentrional)
- Dialet aragunes (Aragonés)
- Dialet de La Rioja (Riojano)
- Dialet churro
- Dialet spagnö meridiunai
- Dialet de Madrid (Madrileño)
- Dialet de la Murcia (Murciano)
- Dialet de la Mancia (Manchego)
- Dialet castúo
- Dialet andalüs (andaluz)
- Giüdee spagnœu (Djudeo-Espanyol)
- Chabacano (Chavacano)
- Palenquero
- Papiamento (Papiamentu)
- Papiamento de Arüba (Papiamentu na Aruba)
- Papiamento de Bonaire (Papiamentu na Boneiru)
- Papiamento de Curaçao (Papiamentu na Korsòu)
- Dialet spagnö setentriunai
- Grüp purtughes
- Galizian (Galego)
- Lengua fala
- Purtughes (Português)
- Purtughes brasilian (Português do Brasil)
- Lenguv creul purtughes (crioulo)
- Creul de la Guinea-Bissau (kriol)
- Creul de Capoverde (kriolu kabuverdianu)
- Creul de Ano Bom (fá d'Ambô)
- Creul angolar (Ngola)
- Forró
- Creul de Príncipe (lunguyê)
- Creul de Daman (Língua da casa)
- Creul de Diu (Língua dos velhos)
- Creul kristi (no ling)
- Creul del Sri Lanka
- Creul Kristang (criztán)
- Creul de Macao (patuá)
- Grüp uriental
- Grüp ucidental
- Grüp galuretigh
- Francupruvenzal (Arpetan)
- Dialet valdustan (valdotèn)
- Dialet arpitan piemuntes
- Dialet de Bresse (bressan)
- Dialet burgugnun (burgondês)
- Dialet del Delfinaa
- Dialet forézien
- Dialet di Giüra
- Dialet de Liun (lyonè)
- Dialet savuiard (savoyârd)
- Dialet savorêt
- Dialet ginevrin
- Dialet fribürghes
- Dialet de Neuchâtel
- Dialet del Vales (valêsan)
- Dialet del Vaud (vôdouês)
- Dialet de Mâcon (mâconês)
- Dialet de Faet (faetar)
- Lenguv d'oïl (Langues d'oïl)
- Frances (Français)
- Québecois
- Frances acadian (français cadien)
- Frances cajun (cajun)
- Lenguv creul frances (créoles)
- Creul de la Lüisiana (kréyol la Lwizyàn)
- Haitian (Ayisiyen)
- Creul de la Guadalüpa
- Creul de la Martiniga
- Creul de la Duminiga
- Creul de Santa Lüzia
- Creul de Trinidad
- Creul de la Guyana
- Lanc-patuá
- Creul bourbonnais
- Nurman (Nouormand)
- Dialet de Jersey (jèrriais)
- Dialet de Guernsey (guernésiais)
- Dialet de Sark (sèrtchais)
- Dialet del Cotentin (cotentinais)
- Dialet brayon
- Dialet cauchois (caôcheis)
- Dialet augeron
- Dialet percheron (peurch'ron)
- Dialet del Roumois
- Lengua anglu-nurmana'
- Ingles (insema a l'Ingles antigh)
- Picard (Picard)
- Valun (Walon)
- Valun central (Walon do Mitan)
- Valun ucidental (Walo-picard)
- Valun uriental (Walon do Levant)
- Valun meridiunal (Walon nonnrece)
- Angiuin (Angevin)
- Berrichon
- Burgugnun (Bregognon)
- Burbunes (Bourbonnais)
- Champenois (Champaignat)
- Francu-Cuntees (Frainc-Comtou)
- Gallo
- Lurenes (Lorin)
- Manceau
- Mayennais
- Poitevin-Saintongeais
- Pitavin (Poitevin)
- Saintongeais (Saintonjhais)
- Frances (Français)
- Grüp ucitan
- Ucitan (Occitan)
- Guascun (Gascon)
- Grüp setentriunal
- Grüp meridiunal
- Catalan (Català)
- Catalan ucidental (Català occidental)
- Catalan nord-ucidental (Català nord-occidental)
- Catalan-Valenzan (Valencià de transició)
- Valenzan (Valencià)
- Catalan uriental (Català oriental)
- Catalan setentriunal (Català septentrional)
- Dialet capcinès
- Catalan setentriunal de transiziun
- Catalan central (Català central)
- Dialet salat
- Dialet de Barcelona (barceloní)
- Dialet de Taragona (tarragoní)
- Dialet xipella
- Catalan balearigh (balear)
- Dialet maiurchin (mallorquí)
- Dialet minurchin (minorquí)
- Dialet de Ibiza (eivissenc)
- Dialet algheres (alguerès)
- Catalan setentriunal (Català septentrional)
- Catalan ucidental (Català occidental)
- Ucitan (Occitan)
- Grüp returumanz
- Rumancc (Rumantsch)
- Ladin
- Grüp atesin
- Grüp trentin
- Dialet fassan (fascian)
- Grüp agurdin
- Dialet de Livinallongo (fodom)
- Dialet ruchesan
- Dialet agurdin (de transiziun cunt el Venetu)
- Dialet ampezzan
- Grüp cadurin
- Dialet cadurin
- Dialet de Comelico
- Dialet del Vajont (de transiziun cunt el Furlan)
- Grüp ucidental
- Furlan
- Dialet central (furlan centrâl)
- Dialet de la Carnia (cjargnel)
- Dialet cuncurdies (furlan cuncuardiês)
- Dialet gurizian (gurizan)
- Dialet tergestin (estint)
- Dialet de Muggia
- Francupruvenzal (Arpetan)
- Grüp retucisalpin
- Grüp muzarabigh
- Muzarabigh' (Muzarab)
- Aragunes (Aragonés)
- Grüp galuiberigh
- Grüp uriental
- Grüp italigh
- Grüp tuscan
- Lengua tuscana (Toscano)
- Dialet senes (senese)
- Dialet tuscan ucidental
- Dialet pisan (pisano)
- Dialet livurnes (livornese)
- Dialet elban (elbano)
- Dialet d'Arezz (aretino)
- Dialet de Grussee (grossetano)
- Dialet fiurentin (Fiorentino)
- Lengua corsa (Corsu)
- Dialet cismuntan
- Dialet ultramuntan
- Galüres (Gadduresu)
- Sassares (Sassaresu)
- Grüp median
- Lengua napuletana (Nnapulitano)
- Grüp campan
- Grüp püjes
- Grüp abrüzzes
- Dialet calabres setentriunal
- Dialet tarantin (tarandìnë)
- Dialet lücan (lucànë)
- Dialet lücan peninigh
- Dialet materes (Matarràsë)
- Dialet metapuntin (Metapondìnë)
- Dialet de l'Area Lausberg
- Dialet cilentan de sura (Cilindànë)
- Lengua siciliana (Sicilianu)
- Dialet salentin (Salentinu)
- Dialet calabres meridiunal (Calabbrisi)
- Dialet cilentan de sota (Cilindanu)
- Lengua tuscana (Toscano)
- Grüp balcanigh
- Dalmatigh
- Dialet de Veglia (Viklasun)
- Dialet de Ragüsa
- Valach
- Grüp rumen
- Istrurumen (Vlăşeşte)
- Arumen (Armãneashce)
- Meglenurumen (Vlaheste)
- Rumen (Română)
- Dalmatigh
- Sardagnœu (Sardu)
- Latin (Latinum)
- Lenguv latin-falisch
- Lenguv italigh
Tavula de cunfrunt tra vari lenguv rumanz
ModifegaChì de sota la ven pruposta l'istessa frase prima in Latin e pœu in d'un quai parlà rumanz da ovest a est.
- Latin: Illa claudit semper fenestram antequam cenat.
- Purtughes antigh: Ela encerra sempre a janela antes de cear.
- Purtughes: Ela fecha sempre a janela antes de jantar.
- Sarvarian: Eia siampri ciarra la finiastra antis di cenari.
- Galizian: Ela fecha sempre a xanela/fiestra antes de cear.
- Estremegn: Ella sempri afecha la ventana antis de cenal.
- Astürian: Ella pieslla siempre la ventana/feniestra enantes de cenar
- Leunes: Eilla pecha siempre la ventana primeiru de cenare.
- Mirandes: Eilha cierra siempre la bentana/jinela atrás de jantar.
- Spagnœu: Ella siempre cierra la ventana antes de cenar.
- Giüdee-spagnœu: Eya siempre serra la ventana antes de senar.
- Muzarab: *"Èlla cloudet sempre la fainestra abante de cenare".
- Aragunes: Ella tranca/zarra siempre la finestra antes de zenar.
- Catalan: Ella sempre tanca la finestra abans de sopar.
- Ucitan: Ella barra sempre/totjorn la fenèstra abans de sopar.
- Frances: Elle ferme toujours la fenêtre avant de souper/dîner.
- Magoua: (Elle) à fàrm toujour là fnèt àvan k'à manj.
- Maurizian: Li touzur pou ferm lafnet avan (li) manze.
- Nurman: Lli barre tréjous la crouésie devaunt de daîner.
- Gallo: Ol terjou la couésée avant qe de hamer.
- Picard: Ale frunme tojours l' creusée édvint ed souper.
- Perziscan: Ena cerovâ suempre la velustra atratès dî zzenar.
- Valun: Elle sere todi li finiesse divant di soper.
- Francucuntees: Lèe çhioûe toûedge lai f'nétre d'vaïnt loù dénaie.
- Burbunes: Alle farme terjou la croisée devant de souper.
- Burgugnun: All farme tôjor lai fenétre aivan de dîgnai.
- Arpitan: Le sarre toltin/tojor la fenétra avan de sopar.
- Rumancc: Ella serra/clauda adina la fanestra avant ch'ella tschaina.
- Ladin: Ëra stlüj dagnora la finestra impröma de cenè.
- Sulander: La sèra sempro/sèmper la fenèstra prima/danànt da cenàr.
- Nones: Ela la sera semper la fenestra inant zenar.
- Furlan: Jê e sere simpri il barcon prin di cenâ.
- Venet: Eła ła sara sempre la fanestra vanti de disnar.
- Trentin uriental: Èla la sera sèmpre la finèstra prima de zenàr.
- Lumbard uriental: Lé la sèra sèmper sö la fenèstra prìma de senà.
- Lumbard ucidental: Lee la sara semper sü la fenestra inans de disnà
- Emilian piasentin: Lee la sära sëimpar sö la finestra prima da disnä
- Emilian bulugnes: Lî la sèra sänper la fnèstra prémma ed dṡnèr.
- Rumagnœu fanes: Lìa chìud sèmpr la fnestra prema 'd c'nè
- Piemuntes: Chila a sara semper la fnestra dnans ëd siné.
- Piemuntes canaves: Chilà a sera sémper la fnestra doant ëd seinar.
- Ligür: A særa senpre o barcon primma de çenâ.
- Tuscan: Ella la hiude sèmpre la finèstra pria ddi scenare.
- Italian: Ella chiude sempre la finestra prima di cenare
- Curs cismuntan: Ella chjude sempre u portellu primma di cenà.
- Curs ultramuntan: Edda chjudi sempri u balconu prima di cinà.
- Sassares: Edda sarra/tanca sempri lu balchoni prima di zinà.
- Galüres: Idda ciudi sempri lu balconi prima di cinà.
- Italian central: Essa cchiude sèmpre la finéstra pprima de ccenà.
- Rumanesch: Quélla chiude zèmpre 'a finéstra prima de magnà
- Napolitan: Essa 'nzerra sempe 'a fenestra primma 'e magnà.
- Salentin: Edda chiuti sempri la fineštra mprima cu cena.
- Calabres: Idda sempi chiudi a finestra ant'a cina
- Sicilian: Idda chiudi sempri la finestra avanti ca cena.
- Sardagnœu: Issa serrat semper sa bentana antes de chenare.
- Istriota: Gila insiera senpro lo balcon preîma da senà.
- Arumanian: Ea nkidi totna firidi ninti di tsinâ.
- Rumen: Ea închide totdeauna fereastra înainte de a cina.