Το 1815 στο συνέδριο της Βιέννης θα έκλεινε μια μακροχρόνια για την ευρωπαϊκή ήπειρο περιπέτεια, εκείνη των Ναπολεόντειων πολέμων, η οποία είχε ταράξει τις ισορροπίες σχεδόν του συνόλου των κρατών της ηπείρου. Την στιγμή που γινόταν το συνέδριο ο Ναπολέων θα βρισκόταν καθ’ οδών για την εξορία του στην Αγία Ελένη, όπου και θα έμενε έως το τέλος της ζωής του το 1821. Στο τραπέζι της Βιέννης θα καθόντουσαν νικητές και ηττημένοι (εδώ να σημειώσουμε ότι κλήθηκε και η Γαλλία στο τραπέζι με εκπρόσωπο τον Ταλεϋράνδο), όπου θα όριζαν την νέα περίοδο της Ευρωπαϊκής ιστορίας.

Στο τραπέζι εκείνο, όλοι γνώριζαν ότι απ’ το 1789 με την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης, η Ευρώπη δεν ήταν ποτέ ξανά η ίδια και ότι είχαν γίνει αλλαγές σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο που πλέον δεν μπορούσαν να τις αποφύγουν άμεσα. Αυτό όμως που χαρακτήρισε το συνέδριο της Βιέννης ήταν δυο πράγματα, η χάραξη της μεταναπολεόντιας Ευρώπης και ο θεσμοθέτηση απ’ τον γάλλο υπουργό εξωτερικών Ταλεϋράνδο της αρχής της νομιμότητας, όπου ουσιαστικά όριζε την επαναφορά των προεπαναστατικών (προ 1789) δυναστειών που ηγεμόνευαν τόσο στη Γαλλία όσο και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, και φυσικά η επαναφορά στα εδάφη που κατείχαν την εποχή εκείνη. Το μεγαλύτερο όμως επίτευγμα του συνέδριου ήταν ότι για την νεότερη Ευρώπη, θα εξασφαλιζόταν μια μακροχρόνια περίοδος ειρήνης. Και θα εξασφαλιζόταν η «αστυνόμευση» της Ευρώπης απ’ τις Μεγάλες δυνάμεις, ώστε να μην επαναληφθούν τα του 1789.

Η συμφωνία για ειρήνευση δεν θα κρατούσε όμως για πολύ, και αν εξαιρέσει κανείς τα επαναστατικά κινήματα της περιόδου 1820-1848 τα οποία χαρακτηρίστηκαν ως «τοπικές συγκρούσεις» καθώς δεν έβαλαν το σύνολο της Ευρώπης σε μεταξύ τους συγκρούσεις• τρία Ευρωπαϊκά κράτη τα οποία αποτελούσαν και τις Μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Αγγλία – Γαλλία – Ρωσία) μαζί με την Οθωμανική αυτοκρατορία θα εμπλέκονταν σε έναν ακόμη αιματηρό πόλεμο, τον γνωστό ως Κριμαϊκό πόλεμο.

Όσο και αν μας φαίνεται παράξενο ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1854-1856) αποτέλεσε ένα μέρος του Ανατολικού ζητήματος, δηλαδή της σταδιακής διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ακριβέστερα η κατοχή και ο έλεγχος των στενών του Βοσπόρου αποτελούσαν κομμάτι της επιθετικής πολιτικής της Ρωσίας έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Καθώς ο έλεγχος τους αποτελούσε σημαντικό εμπορικό (και ως εκ τούτου οικονομικό) παράγοντα για τον κάτοχο της. Η Βρετανία κατά την χρονική περίοδο αυτή διατηρούσε καλές σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς το ασιατικό κομμάτι της Αυτοκρατορίας αποτελούσε μια εκ των εμπορικών οδών για την Βρετανία (και την Ευρώπη) με την Ινδία.

Η παραχώρηση σε Γάλλους μοναχούς της φύλαξης των αγίων τόπων (οι οποίοι τότε ανήκαν στους Οθωμανούς, μόνο με το τέλος του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου (1914-1918) θα έρχονταν στα χέρια των Βρετανών) και όχι σε Ορθόδοξους Έλληνες μοναχούς απ’ τον σουλτάνο στάθηκε ως η αφορμή για την Ρωσία να ξεκινήσει τον πόλεμο που ήθελε με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Έτσι τα Ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Μολδοβλαχία (η οποία ήταν υποτελής στους Οθωμανούς) και ο στόλος φρόντισε να καταστρέψει τον Οθωμανικό που ναυλοχούσε στη Σινώπη (σημερινή βόρεια Τουρκία).

Μετά απ’ αυτά τα δυο η Βρετανία, ως σύμμαχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αντέδρασε άμεσα. Και κάπου εδώ ερχόμαστε στην εικόνα που βλέπουμε παραπάνω, πρωταρχικός στόχος των συμμαχικών δυνάμεων ήταν η κατάληψη της Σεβαστούπολης, σημαντικής πόλης – λιμάνι, η οποία είχε ένα στρατηγικής σημασίας ναυτικό οχυρό μέσω του οποίου έλεγχε τα στενά της Κριμαίας.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Γαλλικός στρατός παρουσίαζε περισσότερος εμπειροπόλεμους στρατιώτες καθώς νωρίτερα ο Γαλλικός στρατός έπαιρνε μέρος στους αποικιακούς πολέμους της βορείου Αφρικής, ενώ ο Βρετανικός στρατός είχε να πολεμήσει σε ευρωπαϊκό έδαφος απ’ το τέλος των Ναπολεόντειων πολέμων (δηλαδή με το τέλος της μάχης του Βατερλό το 1815). Η πολιορκία της Σεβαστούπολης κράτησε πολλούς μήνες και αποτέλεσε το πεδίο μάχης για όλη την διάρκεια του κριμαϊκού πολέμου. Καθώς οι συμμαχικές δυνάμεις προέβησαν σε επιθετικές ενέργειες γύρω απ’ την Σεβαστούπολη με στόχο να βρουν τον καλύτερο τρόπο να επιτεθούν στην οχυρωμένη πόλη. Χαρακτηριστική είναι η προσπάθεια δημιουργίας αντιπερισπασμού απ’ τις ρωσικές δυνάμεις στην περιοχή Banaclava όπου οι δυο αντίπαλοι συγκρούστηκαν, με επελάσεις ιππικού ο ένας εναντίων του άλλου.

  Οι ρώσοι έπεσαν πάνω στην περίφημη «λεπτή κόκκινη γραμμή» των βρετανών του 93ου συντάγματος Highlanders του στρατηγού Σάδερλαντ.

Ενώ οι Βρετανοί ιππείς σφαγιάσθηκαν απ’ τα πυρά του Ρωσικού πυροβολικού, κατά την επέλαση της ελαφριάς ταξιαρχίας.

Κατά την μάχη του Inkerman οι σύμμαχοι κατάφεραν να καταλάβουν την κορυφογραμμή κοντά στην Σεβαστούπολη. Με τεράστιες απώλειες όμως, αλλά έδωσε στρατηγικό πλεονέκτημα στους Αγγλογάλλους ώστε να δημιουργήσουν μια αμυντική ζώνη εναντίων των Ρωσικών επιθέσεων. Όμως η κατάσταση αυτή του έφερε σε κατάσταση στατικού πολέμου, πράγμα που για τους συμμάχους ήταν πόλεμος φθοράς καθώς δεν είχαν ιδιαίτερα καλό ανεφοδιασμό και καθώς η πολιορκία τραβούσε σε μάκρος δεν είχαν προετοιμαστεί για τις καιρικές συνθήκες που πρόκειται να έρθουν κατά τους επόμενους μήνες. Η βοήθεια ήρθε απ’ την πένα ενώς δημοσιογράφου ονόματι William Howard Russell ο οποίος ήταν ανταποκριτής των Times, του οποίου η περιγραφή της κατάστασης στην Κριμαία τον κατέστησε ως τον πρώτο πολεμικό ανταποκριτή και η γλαφυρότητα του κειμένου του, ξεσήκωσε την κοινή γνώμη στην Αγγλία. Η κυβέρνηση έπεσε και η επόμενη αναγκάστηκε να προβεί σε μέτρα για την επιτυχία της εκστρατείας, με καλύτερο ανεφοδιασμό και οργάνωση της εκστρατείας.

Έτσι τον Σεπτέμβριο του 1858 τα Γαλλικά στρατεύματα, αφού είχε προηγηθεί σφοδρός βομβαρδισμός απ’ τον Ιούλιο (ο οποίος προξενούσε μεγάλες απώλειες στους Ρώσους), επιτέθηκαν στο οχυρό Malakoff το οποίο και κατέλαβαν με βαρύ φόρο αίματος. Στην εικόνα λοιπόν της κορυφής βλέπουμε τους γάλλους στρατιώτες να καρφώνουν τη τρικολόρ στην κορυφή του οχυρού Malakoff, με τον στρατηγό ΜακΜαόν να στέκεται δίπλα απ’ τον σημαιοφόρο.

Με το τέλος της πολιορκίας, και την νίκη στη Σεβαστούπολη, οι Ρώσοι αναζήτησαν με τον νέο τσάρο (Αλέξανδρος Β’) άμεση υπογραφή ειρήνης. Έτσι στο συνέδριο των Παρισίων του 1856, θα έκλεινε ο κριμαϊκός πόλεμος, και θα εξασφαλιζόταν μέσω μιας συμφωνίας η ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο πόλεμος αυτός είχε ως συνέπεια να διαλυθεί η «Ιερή συμμαχία» που είχε δημιουργηθεί 41 χρόνια πριν στο συνέδριο της Βιέννης. Μιας συμμαχίας που ο κύριος κορμός της είχε συντηρητική πολιτική η οποία ζητούσε την παραμονή του παλαιού καθεστώτος, αλλά και την παραμονή όλων των χωρών στα δεδομένα μιας απολυταρχικής και συντηρητικής διακυβέρνησης. Αυτός ήταν και ένας εκ των λόγων που κατά την περίοδο 1821-1830 οι «Ιερή συμμαχία» και ειδικότερα η Αυστρία του Metternich (ο οποίος σημειώνεται ήταν ένας εκ των επικεφαλής του συνέδριου της Βιέννης το 1815), δεν ήταν ιδιαίτερα υπέρ προς τα εθνικά κινήματα της περιόδου αυτής.

Κλείνοντας πρέπει να αναφερθώ σε δυο σημαντικά πράγματα. Παραπάνω ανέφερα ότι ο κριμαϊκός πόλεμος αποτέλεσε μέρος του Ανατολικού ζητήματος. Εδώ θα πρέπει να σταθώ και να πω κάτι που θα αποτέλεσε κομβικό σημείο σχετικά με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Με την έναρξη των εθνικών κινημάτων (1820-1848) στην περιοχή των Βαλκανίων, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αρχίζει να χάνει την αξιοπιστία της ως ηγεμόνευσα δύναμη της Ανατολικής μεσογείου. Επίσης γνωρίζει καλά ότι η Ρωσία είναι ένας απ’ τους μεγαλύτερους και πιο επίφοβους αντιπάλους της, η οποία νωρίτερα μαζί με την Αγγλία και τη Γαλλία είχε «βοηθήσει» στην δημιουργία κάποιων βαλκανικών κρατών (μεταξύ αυτών και της Ελλάδας). Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ουσιαστικά έπρεπε να βρει μια θέση μέσα στα νέα δεδομένα τα οποία είχαν προκύψει στη «γειτονιά της». Έτσι αποφάσισε να εκμεταλλευτεί την εμπορική αντιπαλότητα που είχε προκύψει μεταξύ Αγγλίας και Ρωσίας, σχετικά με τους εμπορικούς δρόμους της Ανατολής. Δεδομένο όμως το οποίο άλλαξε τα προσεχή χρόνια με το άνοιγμα της Αγγλίας και της Γαλλίας στην υποσαχάρια Αφρική (αποικίες) και την διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ (ξεκίνησε το 1854 περίπου την ίδια εποχή με την έναρξη των εχθροπραξιών στην Κριμαία και ολοκληρώθηκε το 1869).

Ο πόλεμος της Κριμαίας αποτέλεσε το «εισιτήριο» που ήθελε η Τουρκία για να μπει στο συνέδριο των Παρισίων, αρα και να προσχωρήσει στο τραπέζι των Μεγάλων Δυνάμεων άρα να μπορέσει να βρει θέση ως μια ισότιμη δύναμη που θα έπρεπε να την προστατεύσουν και να είναι σύμμαχος χώρα μαζί της. Προσπαθώντας έτσι να επιβραδύνει τον μελλοντικό κατακερματισμό της Αυτοκρατορίας, κάτι όμως που γνωρίζουμε έγινε με την λήξη του Α’ ΠΠ.

Το δεύτερο στο οποίο θέλω να σταθώ είναι ότι οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις που έστω και υπό συντηρητικές συνθήκες το 1815 είχαν «υποσχεθεί» ότι δεν θα εμπλακούν ξανά σε μεγάλης έκτασης συγκρούσεις. Κάτι το οποίο ο Κριμαϊκός πόλεμος απέδειξε ότι είναι ανέφικτο, και θα το αποδείκνυε αργότερα και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Κάτι που μας δείχνει ότι η γηραιά Ήπειρος δεν θα πάψει να είναι ένας τόπος συνεχούς αντιπαράθεσης και κενών υποσχέσεων που έχουν εμπλέξει συνεχώς την ήπειρο σε αιματηρές περιπέτειες.

Είναι ίσως γραφτό όπως είπε ο Edward Grey υπουργός εξωτερικών της Βρετανίας κατά την περίοδο που η Γερμανία το 1914 κήρυξε τον πόλεμο στη Βρετανία «Τα φώτα σβήνουν σ’ ολόκληρη την Ευρώπη», και έτσι να είναι σ’ αυτήν την ήπειρο που θεωρεί τόσο εγωιστικά ότι είναι κέντρο της γης… τα φώτα της να σβήνουν αλλά ποτέ να μην ξανανάβουν λαμπερά μέσα στο σκοτάδι που έχει αφήσει πίσω της.

Επιμέλεια: Θεόδωρος Μοργιαννίδης, ιστορικός-ερευνητής 

Παρελαύνουν σε ταινίες, μυθιστορήματα και παιδικά βιβλία. Το όνομά τους είναι συνδεδεμένο με τον τρόμο, τον θρύλο το μυστήριο και την περιπέτεια. Έγιναν ο φόβος της χριστιανικής Ευρώπης κατά τους σκοτεινούς χρόνους, αλλά και πολεμιστές ή έμποροι στην υπηρεσία της. Η ιστορική έρευνα μας έχει αποκαλύψει αρκετά για τους Vikings. Στο παρόν άρθρο λοιπόν επέλεξα 10 ενδιαφέρουσες και περίεργες πληροφορίες που θεώρησα ενδεικτικές αυτού του μυστήριου λαού των βόρειων παγωμένων εδαφών της Γηραιάς Ηπείρου.

1. Οι Vikings δεν λέγονταν Vikings 

Δεν γνωρίζουμε πως οι ίδιοι αυτοπροσδιορίζονταν, αλλά ξέρουμε πως στην υπόλοιπη Ευρώπη ήταν γνωστοί ως «Δανοί«, «άνδρες του Βορρά» και «Νορβηγοί«. Ο όρος Viking εμφανίζεται ως λεκτικό κατασκεύασμα τον 19ο αιώνα και προέρχεται από την παλιά νορβηγική λέξη «vikingr» που σημαίνει πειρατής.

2. Οι Vikings δεν έφεραν κράνη με κέρατα 

Για κάποιο λόγο και κυρίως σε ταινίες, τεκμέραιται πω οι Vikings φορούσαν κράνη με κέρατα. Τα ιστορικά ευρήματα ωστόσο καταδεικνύουν το αντίθετο. Κάποιες φορές βέβαια, οι πολεμιστές του Βορρά εμπλέκονταν χωρίς κράνη.

3. Οι Βαράγγοι, η μισθοφορική φρουρά των βυζαντινών αυτοκρατόρων, ήταν Vikings

Το 839 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Θεόφιλος στρατολόγησε για πρώτη φορά Ρως (Βαράγγους) μισθοφόρους. Οι Ρως ήταν φύλο Viking που κατοικούσε στη σημερινή νότια Ρωσία. Έκτοτε, οι Βαράγγοι θα συνιστούσαν την προσωπική φρουρά του εκάστοτε Αυτοκράτορα (επίσημα με διαταγή του Βασιλείου Β´), θα τον υπηρετούσαν πιστά και θα συμμετείχαν σε διάφορες εκστρατείες. Στην πολιορκία της Κωνσταντινούπολης το 1204, οι Βαράγγοι ήταν το μόνο τμήμα του βυζαντινού στρατού που κατόρθωσε να απωθήσει τους Φράγκους της 4ης Σταυροφορίας στον τομέα της ευθύνης του.

4. Τα έπη των Vikings αποτέλεσαν υποδειγματικές πηγές έμπνευσης και διαβάζονται ακόμα και σήμερα 

Αντίθετα με την κοινή γνώμη που τους θεωρεί μονάχα αιμοσταγείς επιδρομείς, οι Vikings άφησαν σημαντικό πνευματικό έργο, ιδιαίτερα στην Ισλανδία. Τα sagas είναι τα αντίστοιχα ομηρικά έπη των Vikings που διηγούνται τα κατορθώματα επιφανών Δανών, περιπέτειες εξερευνητών, μάχες ενάντια σε τέρατα και πολυάριθμους εχθρούς και ιστορίες από την δανέζικη μυθολογία. Πολλά sagas μάλλον γράφτηκαν από γυναίκες και ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα αποτέλεσαν πηγές έμπνευσης για διάφορα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα. Κυκλοφορούν και διαβάζονται μέχρι και σήμερα.

5. Στην κοινωνία των Vikings, όποιος κρινόταν παραβάτης του νόμου μπορούσε να σκοτωθεί από τον οποιοδήποτε

Οι Vikings είχαν μία σχετικά απλή δομή εξουσίας. Στην κορυφή βρισκόταν ο jarl, κάτι σαν γαιοκτήμονας ή πλοιοκτήτης (σε κάποιες περιοχές όπως η Σουηδία υπήρχε και βασιλιάς στον οποίο υπάγονταν οι jarls). Όλοι οι ελεύθεροι άνδρες μαζευόνταν υπό την προεδρεία του jarl τακτικά σε δημόσιες συνελεύσεις, κάτι αντίστοιχο με την αθηναϊκή εκκλησία του Δήμου. Εκεί αποφάσιζαν πλειοψηφικά επί ζητημάτων διοίκησης και απέδιδαν δικαιοσύνη, δικάζοντας όσους είχαν κατηγορηθεί για κάποιο έγκλημα. Όσοι καταδικαζόταν σε θάνατο για ορισμένα εγκλήματα όπως φόνος ή προδωσια μπορούσαν να εκτελεστούν από τον οποιοδήποτε Viking.

6. Η Νορμανδία της βόρειας Γαλλίας πήρε το όνομά της από τους Vikings

Το 911 μ. Χ., κατόπιν μίας πολιορκίας του Παρισιού, ο αυτοκράτορας των Φράγκων Κάρολος Γ’ πρόσφερε σε μία ομάδα Vikings υπό την ηγεσία του Rollo εδάφη στη βόρεια Γαλλία υπό τους όρους να τον υπηρετούν και να προστατεύουν το βασίλειό του από επιδρομές άλλων Vikings. Η περιοχή που εγκαταστάθηκαν ονομάστηκε Νορμανδία και οι ίδιοι Νορμανδοί. Με τον καιρό, έγινε ισχυρό δουκάτο και οι Νορμανδοί έγιναν διάσημοι. Το 1066 υπό τον Γουλιέλμο τον κατακτητή εισέβαλαν στην Αγγλία. Άλλοι κατευθύνθηκαν νότια, προς τη Μεσόγειο όπου είτε λεηλατούσαν είτε υπηρετούσαν ως μισθοφόροι σε στρατούς των ιταλικών πόλεων αλλά και του Βυζαντίου, για το οποίο ήδη πολεμούσαν οι συγγενικοί τους Βαράγγοι.

7. Οι Vikings ανακάλυψαν την αμερικανική ήπειρο πριν τον Κολόμβο 

Περί τα τέλη του 10ου αιώνα μ.Χ.  ή τις αρχές του 11ου, ένας Νορβηγός εξερευνητής από την Γροιλανδία ονόματι Leif Erikson διέσχισε τον Ατλαντικό και αποβιβάστηκε στις ακτές του σημερινού βορειοανατολικού Καναδά. Ο Erikson ονόμασε αυτή τη γη Vinland και οι αρχαιολογικές έρευνες που έγιναν κατά τον 20ο αιώνα την τοποθετούν στην επαρχία Newfoundland του Καναδά. Μισή λοιπόν χιλιετία πριν τον Κολόμβο, οι Vikings είχαν ήδη ανακαλύψει την Αμερική.

8. Οι Vikings δεν φοβούνταν τον θάνατο στη μάχη λόγω της πίστης τους πως θα πήγαιναν στη Valhalla

Σύμφωνα με την μυθολογία των Vikings, ο θεός του πολέμου, ο Odin διάλεγε τους μίσους άνδρες που πέθαναν στη μάχη για να ζήσουν μαζί του στη Valhalla. Εκεί τους κατηύθηναν οι Βαλκυρίες (από αυτές τις θεότητες πήρε το όνομά της και η επιχείρηση συνωμοσίας κατά του Hitler τον Ιούλιο του 1944). Η Valhalla ήταν μία τεράστια αίθουσα όπου νεκροί πολεμιστές  και πρώην αντίπαλοι έπιναν και γλεντούσαν. Ο σκοπός τους ήταν να βοηθήσουν τον Odin όταν ερχόταν το Ragnarok, κάτι αντίστοιχο της αποκάλυψης, όπου ο κόσμος θα καταστρεφόταν και οι θεοί θα σκοτώνονταν. Επομένως, για τον Viking πολεμιστή δεν ήταν ντροπή ή τρόμος να πεθάνει στη μάχη.

9. Κάποιοι πίστευαν πως οι Vikings ήταν η τιμωρία του Θεού για τις αμαρτίες τους

Το παραπάνω πιστεύω είναι ήδη γνωστό για τον Ατίλλα τον Ούννο τον οποίο αποκαλούσαν «Μάστιγα του Θεού» στη χριστιανική Ευρώπη. Ωστόσο, ισχυέι και για τους Vikings. Για παράδειγμα, το 793 μ.Χ., οι Vikings λεηλάτησαν εκτενώς περιοχές της βόρειοανατολικής Αγγλίας, καίγοντας μάλιστα και ένα μοναστήρι. Οι Άγγλοι καθολικοί επίσκοποι προειδοποίησαν το ποίμνιό τους πως οι παγανιστές ήταν η θεϊκή τιμωρία για τις αμαρτίες τους.

10. Οι επιφανείς Vikings τύχαιναν μεγαλειώδους κηδείας 

Και συνήθως ήταν ενάλιες. Τους τοποθετούσαν στο σκαρί ενός εκ των πλοίων τους, των longboats, ειδικά διαμορφωμένου για την κηδεία. Ύστερα, είτε του έβαζαν φωτιά ενώ έπλεε στη θάλασσα είτε το έθαβαν. Μαζί τοποθετούσαν και τα αγαπημένα αντικείμενα του νεκρού, ρούχα, κοσμήματα και τα ζώα του (συνήθως το άλογο) αφού τα έσφαζαν. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι αρχαιολογικές έρευνες έχουν δείξει πως στην τελευταία κατοικία ακολουθούσε τον άρχοντα και κάποιος ή κάποια από τους πιό πιστούς του δούλους. Να σημειωθεί πως και οι γυναίκες επιφανών Vikings κηδεύονταν με μεγαλοπρέπεια.

Επιμέλεια κειμένου: Αναστάσιος Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Στις 26 Ιουνίου 1963, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Kennedy εκφώνησε από το δυτικό Βερολίνο μία από τις πιό ιστορικές ομιλίες του 20ου αιώνα. Θέλοντας να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα στη Σοβιετική Ένωση, είπε την φράση πως όποιος άνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο είναι ένας πολίτης του Βερολίνου. Κατέληξε πως γι’αυτο τον λόγο και ο ίδιος λέει περήφανα «Ich bin ein Berliner» (είμαι ένας Βερολινέζος). Αυτή η θρυλική φράση του Kennedy που έγινε το μότο της γερμανικής πρωτεύουσας δημιούργησε ένας από τους μεγαλύτερους και πιό συχνά αναπαραγώμενους μύθους.

Κυρίως στις μη γερμανόφωνες χώρες διαδόθηκε η φήμη πως με το να μην παραλείψει το άρθρο ein, ο Πρόεδρος είπε στην ουσία πως είναι ένα Berliner (ένα είδος γερμανικού ντόνατ). Η αλήθεια είναι πως στα γερμανικά το άρθρο παραλείπεται όταν μιλά κάποιος για την καταγωγή του. Ωστόσο, ο Kennedy δεν ήθελε να πει πως είναι από το Βερολίνο, αλλά ότι αισθάνεται σαν πολίτης του Βερολίνου. Υπό αυτό το πρίσμα, δικαιολογείται η χρήση του άρθρου. Ακόμα, η λέξη Berliner ως δηλωτική του προαναφερθέντος γλυκίσματος χρησιμοποιείται μόνο σε συγκεκριμένα μέρη της Γερμανίας. Στο Βερολίνο ειδικά είναι γνωστό ως Pfannkuchen. 

Στιγμιότυπα από την ομιλία του Kennedy

Επιπρόσθετα, κυκλοφόρησε η φήμη πως το γερμανικό ακροατήριο γέλασε με αυτό το υποτιθέμενο λάθος. Ωστόσο, αυτό δεν υποστηρίζεται από τους αυτόπτες μάρτυρες. Στην πραγματικότητα, το κοινό χειροκρότησε και ξέσπασε σε επευφημίες στο άκουσμα του «Ich bin ein Berliner». 

Οι φήμες αυτές αναπαράχθηκαν πολλάκις από τον τύπο, σε μυθιστορήματα, ακόμα και σε μία βιογραφία του Kennedy. Υποτιθέμενες λεκτικές γκάφες ηγετών πάντα τραβούν την προσοχή, ενίοτε δε δημιουργούν και διπλωματικά επεισόδια όπως κατόπιν μίας ομιλίας του Ντε Γκωλ στο Κεμπέκ του Καναδά (θα υπάρξει άρθρο και για αυτή). Ο Kennedy λοιπόν δεν προέβη σε συντακτικό ατόπημα.

Επιμέλεια κειμένου: Αναστάσιος Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών 

«Εδώ  (ενν. το χωριό Σαρή – Χαν) βράσαμε και το στάρι που είχαμε απ’ τη προμήθειά μας και κει που γίνονταν η διανομή έρχονται οι φαντάροι στα κόλυβα του Γούναρη.» 

Έτσι περιγράφει ο στρατιώτης Χρήστος Καραγιάννης στο ημερολόγιό του την παρασκευή ενός γεύματος της ελληνικής στρατιάς Μικράς Ασίας, προ της μάχης του Σαγγαρίου τον Αύγουστο του 1921. Κατά την προέλαση προς την καρδιά της Μικράς Ασίας, οι γραμμές ανεφοδιασμού του ελληνικού στρατού είχαν επιμηκυνθεί και παρενοχλούνταν συχνά από το πολυάριθμο τουρκικό ιππικό στα μετόπισθεν. Ως εκ τούτου, σιτάρι έφτανε στους στρατιώτες, αλλά όχι και το αναγκαίο αλεύρι προκειμένου να ζυμώσουν ψωμί. Σε αυτήν την περίπτωση, απλά έβραζαν το σιτάρι. Κοροϊδευτικά οι Έλληνες στρατιώτες αποκαλούσαν αυτό το φαγητό «τα κόλυβα του Γούναρη». 

Ο Δημήτριος Γούναρης είχε αναδειχθεί νικητής της εκλογικής αναμέτρησης του Νοεμβρίου 1920 και έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας μετά από αρκετά χρόνια βενιζελικής ηγεσίας. Παρ’ότι εξελέγη με συνθήματα «τα παιδιά να γυρίσουν οίκαδε» και «μία μικρή και έντιμη Ελλάδα», το καλοκαίρι του 1921 τα παιδιά μάχονταν ακόμα στη Μικρά Ασία για τη Μεγάλη Ιδέα. Καθώς, ωστόσο, είναι γνωστό, στο Σαγγάριο ο ελληνικός στρατός αναγκάστηκε να υποχωρήσει, με τίμημα αρκετές απώλειες. Τότε μπήκε και η ταφόπλακα για την τύχη της Μικράς Ασίας την οποία θα εγκατέλειπε και ο τελευταίος Έλληνας στρατιώτης ένα χρόνο αργότερα. Τα κόλυβα του Γούναρη αποκτούν έτσι μία αλληγορική σημασία. Όσοι τα γεύτηκαν, είτε πέθαναν είτε υποχώρησαν από το χώμα για το οποίο πολέμησαν με τις γνωστές ολέθριες συνέπειες για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας.

Επιμέλεια κειμένου: Αναστάσιος Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η Κίνα συνιστά ένα από τα πεδία μαχών του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου που παραμένουν άγνωστα, ακόμα και σε ιστοριοδίφεις. Στην ουσία ήταν μία «επανάληψη» αντίστοιχων ιστοριών από την Ευρώπη. Η Ιαπωνία είχε καταλάβει μεγάλο τμήμα της χώρας, κυρίως το βόρειο και το νοτιανατολικό, ενώ στην επαρχία της Μαντζουρίας είχε εγκαθιδρύσει ένα προτεκτοράτο, το Μαντσούκο. Η χώρα του ανατέλλοντος Ήλιου είχε εισβάλει στη γειτονική χώρα ήδη από τη δεκαετία του 1930 και είχε διαπράξει τόσο εγκλήματα πολέμου, όσο και εγκλήματα κατά αμάχων, όπως η σφαγή στη Νανκίγκ. Στο εσωτερικό της Κίνας, υπήρχαν δύο πόλοι εξουσίας. Η κυβέρνηση του Τσιάνγκ Καϊ Σεκ και το κομμουνιστικό κόμμα του Μάο, με αντίστοιχα ένοπλα τμήματα. Προ του κοινού κινδύνου, Σεκ και Μάο ένωσαν βαριά τη καρδία τις δυνάμεις τους υπό τον εθνικό επαναστατικό στρατό. 

Μεταξύ Αυγούστου και Δεκεμβρίου 1940, μονάδες κομμουνιστών του προαναφερθέντος στρατού υπό την καθοδήγηση του διάσημου στρατηγού Peng Dehuai προξένησαν σοβαρές δολιοφθορές σε σιδηροδρόμους και ιαπωνικές βάσεις στη βόρεια Κίνα, αναλαμβάνοντας και επιθετικές ενέργειες. Στην επίθεση, η οποία στέφθηκε με επιτυχία, έλαβαν μέρος 105 κινεζικά συντάγματα (εξ ου και η ονομασία της). Το επακόλουθο ήταν οι Ιάπωνες να εφαρμόσουν μία σκληρή πολιτική αντιποίνων ενάντια στον αγροτικό πληθυσμό. Γι’αυτόν αλλά και άλλους λόγους, η επιχείρηση ήταν η πρώτη από τις μονάχα δύο επιθέσεις μεγάλης κλίμακας που οι Κινέζοι κομμουνιστές εξαπέλυσαν ως το 1945. 

Πώς λοιπόν μία νίκη έγινε ιστορικό ταμπού; Μέχρι το 1966 περίπου η επίθεση των 100 συνταγμάτων κατείχε σημαντική θέση στον μηχανισμό προπαγάνδας του Μάο. Αυτό δεν σημαίνει παρ’όλα αυτά πως όλα ήταν ρόδινα. Ο κομμουνιστής ηγέτης συνέβαλε τα μέγιστα στην έκπτωση του στρατηγού Peng, εμπνευστή της επιχείρησης, κατηγορώντας τον πως δεν είχε ζητήσει έγκριση για την έναρξή της. Επιστρέφοντας στο 1966, τότε ξεκίνησε η «πολιτιστική επανάσταση», μία απόπειρα να διαγραφεί από την δημόσια μνήμη ο,τιδήποτε εθεωρείτο συντηρητικό και αντιμαοϊστικό. Η ανάμνηση λοιπόν της επιχείρησης «ποινικοποιήθηκε» για δύο λόγους. Πρώτον, διότι ήταν και είναι ακόμα ασαφές αν ο Peng είχε λάβει το πράσινο φως από το Μάο. Το 1967, η οργάνωση «Κόκκινη Φρουρά», μία από τις ομάδες προστασίας της «πολιτιστικής επανάστασης» εξέδωσε ένα φυλλάδιο που μεταξύ άλλων έγραφε:

«Ο Peng, ξεκίνησε την επίθεση για να υπερασπιστεί τη Βόρεια Κίνα … Απέρριψε τις οδηγίες του συντρόφου Μάο και κινητοποίησε 105 συντάγματα σε μια τυχοδιωκτική επιχείρηση … Ο Μάο είπε: Πώς μπορεί ο Peng Dehuai να κάνει μια τέτοια μεγάλη κίνηση χωρίς να με συμβουλευτεί; Οι δυνάμεις μας έχουν πλήρως αποκαλυφθεί. Το αποτέλεσμα είναι φοβερό.»

Ο δεύτερος λόγος βρίσκεται στη φράση «Οι δυνάμεις μας έχουν πλήρως αποκαλυφθεί». Ο Μάο, επιθυμώντας να καταλάβει μεταπολεμικά την εξουσία, δεν ήθελε να φανερώνει τις ακριβείς του δυνάμεις στον ιδεολογικό του αντίπαλο και φαινομενικά σύμμαχο, Καϊ Σεκ. Με την επιχείρηση, ο τελευταίος θα μάθαινε τις θέσεις κα την αριθμητική δύναμη των Κομμουνιστών στη Βόρεια Κίνα. Έτσι, μία αιματηρή και λαμπρή επιχείρηση του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου πέρασε από την ιδεολογική χοάνη για να καταλήξει μία απαγορευμένη ανάμνηση.

Η φωτογραφία είναι από την κινεζική ταινία του 2015 , «Επίθεση των 100 συνταγμάτων», και απεικονίζει τον στρατηγό Peng κατά τη διάρκεια επιθεώρησης των ανδρών του.

Επιμέλεια κειμένου: Αναστάσιος Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η άνωθεν φωτογραφία δεν είναι στημένη, ούτε σας γελούν τα μάτια σας. Δεξιά είναι ένας Σοβιετικός Αξιωματικός και αριστερά ένας Γερμανός. Τι τρέχει μ’ αυτή τη φωτογραφία; προς τι η χειραψία των δυο αξιωματικών;

Η απάντηση, βρίσκεται στο πότε λήφθηκε αυτή η φωτογραφία. Και είναι μεταξύ 6ης και 7ης Οκτωβρίου 1939. Λίγο μετά απ’ την ολοκλήρωση της κατοχής της Πολωνίας απ’ τις δύο δυνάμεις, ΕΣΣΔ και Γερμανία. Για να γίνει πιο κατανοητό, τη 1η Σεπτεμβρίου 1939, η ναζιστική Γερμανία εισβάλει στην Πολωνία, ακριβώς μια εβδομάδα απ’ την υπογραφή του περίφημου συμφώνου Ρίμπεντροπ – Μολότοφ. Η αντίστοιχη σοβιετική εισβολή ξεκίνησε στις 17 Σεπτεμβρίου. Έτσι, στις 6 Οκτωβρίου 1939, η Πολωνία ήταν κατεκτημένη και απ’ τις δυο δυνάμεις, και η εν λόγο φωτογραφία έχει ληφθεί στο σημείο που είπαν φτάσει  οι δυο μελλοντικοί αντίπαλοι, προελαύνοντας ο ένας απ’ τη Δύση και ο άλλος απ’ την Ανατολή.

Η χειραψία αυτή των δυο αξιωματικών, έμελε να είναι και η τελευταία, καθώς τα ξημερώματα της 22ας Ιουνίου 1941, τα σύνορα που είχαν ως εκείνη τη στιγμή χαραχτεί θα σείονταν απ’ την αρχή της επιχείρησης Μπαρμπαρόσα, της γερμανικής εισβολής στη Σοβιετική Ένωση. Κατά πολλούς … η αρχή του τέλους για τους Ναζί.

Κλείνοντας, να σημειωθεί κάτι σχετικά με τη Πολωνία. Η χώρα αυτή στη διάρκεια της διπλής κατοχής γνώρισε ιδιαίτερα βάναυση μεταχείριση και απ’ τους δυο κατακτητές. Και αμέσως μετά την ολοκλήρωση της γερμανικής εισβολής, οι Ναζί διέταξαν να δημιουργηθεί ένας «νεός κόσμος» στην Πολωνία, καθώς η απεραντοσύνη της χώρας και οι πυκνές δασωμένες εκτάσεις ήταν ότι έπρεπε για να κρύψουν εγκαταστάσεις και στρατόπεδα συγκέντρωσης. Επίσης, το μακροπρόθεσμο σχέδιο για την Πολωνία ήταν η μετατροπή της σε μια τεράστια αποικία του νεου, χιλιόχρονο γερμανικού Reich, όπου θα αποτελούσε το φυτώριο για την νέα γενιά των Ναζί.

H μοίρα της Πολωνίας είχε σφραγιστεί αρχικά  απ’ τις υπογραφές των δυο υπουργών εξωτερικών (Ρίμπεντροπ – Μολότοφ) και ύστερα από εκείνη τη χειραψία των δυο μελλοντικών αντιπάλων πάνω στην γραμμή των συνόρων, θέτοντας έτσι το τέλος για μια χώρα που γεωγραφικά βρισκόταν ανάμεσα στα δυο μέτωπα.

Επιμέλεια κειμένου: Θεόδωρος Μοργιαννίδης, ιστορικός-ερευνητής 

Η επικράτηση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου 1936 συνοδεύτηκε από διώξεις και φυλακίσεις αντιφρονούντων και δη κομμουνιστών. Ένας από αυτούς που συνελήφθησαν ήταν και ο Νίκος Ζαχαριάδης, γενικός γραμματέας του ΚΚΕ ο οποίος φυλακίστηκε αρχικά στη Κέρκυρα και από τις αρχές του 1940, στην Αθήνα. Εκεί τον βρήκε η ιταλική εισβολή στις 28 Οκτωβρίου 1940. Έγκλειστος στη φυλακή, έγραψε μία επιστολή, η οποία δημοσιεύτηκε στον τύπο στις 2 Νοεμβρίου 1940. Μία επιστολή που θα  δημιουργούσε κατηγορίες επειδή παρέκκλινε από την γραμμή της κομμουνιστικής διεθνούς και θα χρησιμοποιείτο εναντίον του το 1956 όταν οι παλιοί του σύντροφοι θα στρέφονταν εναντίον του. Η επιστολή ήταν η εξής:

«Προς το λαό της Ελλάδας,

 Ο φασισμός του Μουσολίνι χτύπησε την Ελλάδα πισώπλατα, δολοφονικά και ξετσίπωτα με σκοπό να την υποδουλώσει και να την εξανδραποδίσει. Σήμερα όλοι οι Έλληνες παλαίουμε για τη λευτεριά, την τιμή, την εθνική μας ανεξαρτησία. Η πάλη θα είναι πολύ δύσκολη και πολύ σκληρή. Μα ένα έθνος που θέλει να ζήσει πρέπει να παλεύει, αψηφώντας τους κινδύνους και τις θυσίες. Ο λαός της Ελλάδας διεξάγει σήμερα έναν πόλεμο εθνικοαπελευθερωτικό, ενάντια στο φασισμό του Μουσολίνι. Δίπλα στο κύριο μέτωπο και Ο ΚΑΘΕ ΒΡΑΧΟΣ, Η ΚΑΘΕ ΡΕΜΑΤΙΑ, ΤΟ ΚΑΘΕ ΧΩΡΙΟ, ΚΑΛΥΒΑ ΜΕ ΚΑΛΥΒΑ, Η ΚΑΘΕ ΠΟΛΗ, ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΣΠΙΤΙ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ. Κάθε πράκτορας του φασισμού πρέπει να εξοντωθεί αλύπητα. Στον πόλεμο αυτό που τον διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη. Έπαθλο για τον εργαζόμενο λαό και επιστέγασμα για το σημερινό του αγώνα, πρέπει να είναι και θα είναι, μια καινούργια Ελλάδα της δουλειάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική ιμπεριαλιστική εξάρτηση, μ’ ένα πραγματικά παλλαϊκό πολιτισμό. Όλοι στον αγώνα, ο καθένας στη θέση του και η νίκη θα ναι νίκη της Ελλάδας και του λαού της. Οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου στέκουν στο πλευρό μας. 

Αθήνα 31 του Οκτώβρη 1940 

Νίκος Ζαχαριάδης 

Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ»

Μετά την υπογραφή του συμφώνου Ρίμπετροπ-Μολότωφ τον Αύγουστο του 1939, η κομμουνιστική διεθνής είχε εγκαταλείψει τις αντιφασιστικές τις θέσεις. Έτσι, μία επιστολή που καταδίκαζε το φασισμό του Μουσολίνι, προκάλεσε έκπληξη σε όσους ακολουθούσαν αυστηρά την σοβιετική πολιτική γραμμή. Μάλιστα, στις 10 Ιανουαρίου 1941, η κομμουνιστική διεθνής καταδίκασε το περιεχόμενο της επιστολής του έγκλειστου ηγέτη του ΚΚΕ.

Ακόμα, η επιστολή αναφερόταν  «στον πόλεμο αυτόν που διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά». Αυτή η φράση χτύπησε άσχημα στα αυτιά κομμουνιστών που βρίσκονταν σε εξορίες και φυλακές με εντολή της κυβέρνησης Μεταξά και δη του υφυπουργού Ασφαλείας Κωνσταντίνου Μανιαδάκη. 

Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης έγραψε και άλλες δύο επιστολές στη συνέχεια που αποδοκίμαζαν την ελληνική προέλαση στη Βόρεια Ήπειρο, πράξη που θεωρήθηκε ως αναπροσαρμογή της θέσης του. Για κάποιους κομμουνιστές όμως, η επιστολή δεν προκάλεσε σύγχυση. Την εξέλαβαν ως απόπειρα του αρχηγού να δείξει την κομματική γραμμή απευθείας μέσα από την φυλακή. Ούτε πίστεψαν πως το περιεχόμενό της αντίκειτο στη θέση της διεθνούς. Και τούτο διότι οι σχέσεις Σοβιετικής Ένωσης και Ιταλίας ήταν τεταμένες. 

Το 1956, στην ολομέλεια του ΚΚΕ, η επιστολή του 1940 επανήλθε στο προσκήνιο. Αυτοί την φορά ως αποδεικτικό στοιχείο ενοχής και προδοσίας του Ζαχαριάδη προς το κόμμα και την ιδεολογία του. Οι κατήγοροι ήταν οι παλιοί του σύντροφοι, οι οποίοι μετά τον θάνατο του Στάλιν στράφηκαν εναντίον του πάλαι κραταιού γενικού γραμματέα και τον κατηγορούσαν για την ήττα του ΚΚΕ στο εμφύλιο, επιρρίπτοντάς του όλα τα σφάλματα της Κεντρικής Επιτροπής. Η ολομέλεια του 1956 καθαίρεσε το Ζαχαριάδη από τη θέση του. Η ολομέλεια του 1957 τον διέγραψε, προσπαθώντας να σβήσει το όνομα Ζαχαριάδης από την ιστορία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος.

Επιμέλεια κειμένου: Αναστάσιος Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Πώς αντιμετώπιζεις και κατ’ επέκταση πώς παρουσιάζεις μία σκληρή και στιγματισμένη ιστορική ανάμνηση. Είμαι σίγουρος ότι σε αυτό το ερώτημα κλήθηκαν να απαντήσουν οι επιστημονικοί συνεργάτες του γερμανικού ιστορικού μουσείου κατά την επιλογή των εκθεμάτων για τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σίγουρα η Γερμανία είχε εμπλακεί και συμβάλει στο ξέσπασμα και άλλων πολέμων. Όμως ο Β’ ΠΠ λόγω των ναζιστικών θηριωδιών, του ολοκαυτώματος και του τεράστιου ανθρώπινου και υλικού απολογισμού του συνιστά μία υπέρμετρη πρόκληση. Θεωρώ ωστόσο πως ο τρόπος που παρουσιάζεται η εν λόγω ιστορική περίοδος στο μουσείο είναι αρκετά σωστή τόσο από επιστημονική όσο και «συναισθηματική» άποψη.

Οι αίθουσες του Β’ ΠΠ είναι λίγες και ταξινομημένες ανά μέτωπα χρονολογικά. Ξεκινά από την εισβολή στη Πολωνία και τελειώνει με την κάτοχη της Γερμανίας από τις 4 δυνάμεις. Υπάρχει και μία ξεχωριστή αίθουσα για το ολοκαύτωμα. Για να σας αφήσω να βγάλετε μόνοι τα συμπεράσματα σας, θα σταματήσω το λόγο εδώ. Κατόπιν, θα ακολουθήσουν επιλεκτικά φωτογραφίες. Μου ήταν αδύνατο να φωτογραφίσω όλα τα εκθέματα.

Διόρθωση: Το πολυβόλο της δεύτερης φωτογραφίας είναι ενα MG 34

Επιμέλεια κειμένου-φωτογραφίες: Αναστάσης Καρδαμάκης, φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών